rashire

Èn årtike di Wiccionaire.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Flag of Wallonia.svg Walon[candjî]

Etimolodjeye[candjî]

Do viebe «ashire», avou l’ betchete « ri- »

Prononçaedje[candjî]

Viebe[candjî]

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) rashî
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) rashioz / rashidoz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) rashians / rashidans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) rashidnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) rashirè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) rashieut / rashideut
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) rashide
pårt. erirece (dj’ a, vos av) rashît / rashiou

rashire I. [v.c.]

  1. rimete ashid (ene sakî ki n' l' esteut pus).
    • Dj' el vans rashir dins l' fåtûle.
    • Rashidoz lu so s' sele.
    F. rasseoir.
  2. (mot d' cortijhî) mete (des legumes) coûtchî dins ene fosse, ene parfonde roye, po les wårder.
    • Il ont rashid tos leus poreas dins ene fosse po l' ivier.
    • Ass ddja rashid tes andives e t' cåvå?
    F. coucher.
  3. marker so on redjisse, mete so papî, scrire ene sadju la k' tertos l' pout vey.
    • Rashidoz ci cwitance la e redjisse.
    • Avoz vs rashid les contes å live ?
    • On sôbricot, u on såvadje no, c' est on no k' on vs dene et k' on vos houke avou, mins ki n' est rashid nole pårt.
    • C' esteut l' vî scretaire comunå k' aveut fwait les fåtes tot rashidant nosse pa. M. Hicter (fråze rifondowe).
    • Dji m' ashideu dvant l' pitite tåve wice ki nos rashidéns nos scrijhaedjes. G. Simonis.
    On dit eto: escrire.
    F. inscrire, coucher par écrit.

>> fé rashir èn efant : fé marker s' no et si date di skepiance, et si stok di famile al comene.

  1. F. déclarer à l'état-civil.

>> esse rashid avou les baståds : èn pont aveur di pa di cnoxhou dins les redjisses del comene.

    • Clô t' djaive: t' es rashid do costé des baståds; on n' sait d' la k' t' es, et cwand t' es revoye, t' as co deus eures a roter. Motî Haust (fråze rifondowe).

>> rashir ene vinte å cadasse : li fé mete å no do novea prôpietaire.

  1. F. enregistrer.
  2. riscrire ôte pårt, riscrire comifåt.
    • Vos dvrîz rashir les contes di 2001-2002.
    Loukîz a : aveuri, acertiner.
    F. transcrire, remettre en ordre, vérifier.
  3. sicrire en èn ôte lingaedje.
    • Li tite c' est: "L' imitåcion d' Djezus-Cri, rashiowe e walon lidjwès", et l' rashideu, c' est l' tchenonne Jean Bosly.
    rl a: ratourner, translater.
    F. traduire.
  4. (mot d' oujhene di stofe) rassonrer (ene machine).
    • I fåreut rashir les gades del plocteuse (J. Wisimus).
    rl a: rashidrece.
    F. remettre en ordre, en service.
  5. (mot d' cinsî) rôler (ene tcherwêye tere)
    • On rashît ene tere po-z espaitchî l' viermiyaedje.
    F. rouler, tasser.
  6. (mot d' marixhå) rimete on fier a on tchvå, cwand on lyi a yeu rtaeyî l' pî.
    • Asteure, i fåt rashir li fier.
    F. reposer.

>> rashir on fier a ene sakî : vini berdeler avou leye, li tins k' el fier a ristinde rafroedixhe.

  1. F. faire un brin de causette.
  2. (imådjreçmint) decider d' ene sacwè k' on-z a bén tuzer.
    • So cwè avoz rashid vosse diyagnostik, docteur ?
    • C' est målåjhey di rashir on neute djudjmint.
    Loukîz a : astoker, clawer.
    F. poser, fixer.

II. [v.s.c.]

  1. rafroedi, et divni pus deur, tot djåzant do pwin.
    • Li pwin cmince ddja a rashir.
    • Leyîz rashir li pan divant d' l' edåmer.
    F. refroidir, reposer, devenir rassis.
  2. rafroedi.
    • Leyîz rashir li fier a ristinde.
  3. disgonfler, tot cåzant del påsse k' a lvé.
    • Ratindoz disk' a tant k' el påsse soeyaxhe rashiowe.
  4. s' ashir, si rpoizer.
    • I n' a nén yeu l' tins d' rashir, k' on l' a fwait xhamter.
    rl a: si rschaper.
  5. leyî rpoizer on likide k' est brouyî.
    • Leyîz lu rashir, vosse cafè, après, vos åroz do clair padzeu Motî do Coûtchant walon (fråze rifondowe).
    • Por mi, ci tonea d' bire ci doet co rashir sacwants djoûs.
    F. décanter, reposer.

>> fé rashir el laecea dins les téles : li leyî ene nute, po rascode li crimme k' årè monté ådzeu.

  1. prinde li gosse des plantes ki sont dins l' aiwe, tot djåzant do té.
    • Metoz m' rashir on bon té d' tiyoû.
    F. infuser.
  2. (mot d' cinsî, di terasseu) si baler, tot cåzant d' ene tere k' a stî rmouwêye.
    • Leyîz rashire ci boket la divant d' el semer.
    • I fåt k' les teres rashidénxhe, divant d' fé ene terasse.
    F. se tasser.

>> leyî rashire ene rote : (mot d' bouteus ås rotes) leyî baler l' arotchmint, divant d' mete les coûtches di dzeu.

III. si rashir [v.pr.]

  1. s' ashir, dabôrd k' on-z esteut rastampé.
    • Vos vs ploz rashire, asteure k' on-z a tchanté l' tchant des Walons.
    • Rashî tu ene miete; t' as bén l' tins di dmorer on moumint avou nozôtes, taiss, insi Motî d’ Bouyon (fråze rifondowe).
    • Vinoz vos rashir dilé l' feu Motî del Lovire (fråze rifondowe).
    • Vén s' ti rashir one miete, t' end a fwait assez.
    • Rashidoz vs on moumint, vos n' avoz nén si håsse (J. Wisimus).
    F. se rasseoir, se reposer.
  2. dischinde a tere, tot djåzant d' èn oujhea, d' èn avion, d' on dragon volant.
    Loukîz a : si rabate.
    F. atterrir, se poser.
  3. (mot d' éndjolisse) ariver so ene éndjole, tot djåzant d' on fitchî ki voyaedje so les fyis.
    • Li vude fitchî (avou 0 Ko) s' a rashiou dins on ridant esprès po ls evoyaedjes L. Mahin.
  4. trover ene novele djîsse.
    F. se réinstaller.
  5. ridivni pus coet, tot djåzant di djins ki s' margayèt.
    • Leu bisbrouye si rashirè tote seule.
    • Leyîz l' bén påjhûle, i s' rashirè bén tot seu, dandjreus.
    F. se tasser, se calmer.

>> rashir les niers : acoeti les niers tot cåzant d' ene drouke k' on prind.

  1. raptiti, tot cåzant d' ene viye djin.
    • I cminçreut ddja a s' rashir.
    rl a: si racrapoter, ratchitchî.
    F. se ramasser, se recroqueviller, se rabougrir.
  2. divni pus clair, tot djåzant d' on likide k' esteut brouyî.
    F. se purifier, se décanter.
    rl a: si rapurer.
  3. si mete (a ene plaece).
    • Ci sômî la si rashirè droci sol meur.
    F. se placer, se poser.

IV. [v. å prono, sins djin] si mete. I s' rashid do sonk dins les voennes do cervea. F. se déposer.

Parintaedje[candjî]