saedje

Èn årtike di Wiccionaire.
(Redjiblé di saedje 2)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Wikipedia-logo-en.png Racsegnes eciclopedikes
po tos les sinses
do mot «saedje»

Flag of Wallonia.svg Walon[candjî]

dalaedje.gif

Etimolodjeye 1[candjî]

Prononçaedje[candjî]

saedje 
sâdje, sadje, sèdje, sâje.</s

Addjectif[candjî]

I. [addj., purade padvant [1]]

1. ki schoûte bén, tot djåzant d’ èn efant; ki n' fwait pont d' biestreye avou les valets, tot cåzant d' ene djonne feye. La èn efant saedje (Motî d' Djivet). On saedje efant fwait çou k' on dit (Motî del Lovire). Il a stî saedje e scole (Motî d' Nivele). Alez, fouxhoz saedje ! (Motî del Fagne et del Tieraxhe). Elle a prometou d' esse saedje et d' aschoûter ses parints (Motî d' Nivele). Come il a stî saedje, i pout prinde ene bouboune dins l' boesse (Motî del Fagne et del Tieraxhe). C' est ene djonne feye k' a seu dmorer saedje (Motî del Fagne et del Tieraxhe). Si vos n' estoz nén pus saedje ki ça, Sint Nicolai n' vénrè nén (Motî da Gilliard). F. "sage, docile, obéissant, tranquille, calme, pausé". >> saedje come ene andje; u : >> saedje come ene imådje : foirt saedje. >> on n' pout nén dire ki vos estoz saedje, oubén, el fåt dire rade : dijhêye po èn arnåjhe efant.

2. ki tuze bén, a môde d’ on filozofe, tot cåzant d’ ene grande djin. Si vos estoz saedje et bén avizé, èn dalez nén (Motî do Coûtchant walon). Est ç' bén saedje di dner l' veye a èn efant pol mete å djoû dins nosse monde, dins nos traeyins, dins nos gueres ? (M. Robert). Loukîz a : avizant, precåcioneus. F. "sage, prudent, lucide, avisé, censé, prévenu".

3. malén, sûti. Soeyoz pus saedje ene ôte feye ! (Motî da Forir). Il est ddja ossu saedje ki s' mwaisse (Motî do Coûtchant walon). Loukîz a : sincieus; loukîz a : saedje-dame. F. "instruit, savant". >> on est saedje ki cwand on rvént di scole : djeu d' mot avou "saedje" = djinti, po les efants esse vayants après les scoles.

Li vî saedje Lao-tseu ki scole Confuciusse


Sustantif[candjî]

1. djin foirt avizante, ki tuze lon. On bea monsieu dins ene longue cote avou ene air di saedje s' a ashid a costé d' ene dame k' aveut sacwants markes di coleur dissu s' vizaedje (Y. Paquet). F. "sage". >> troclet d' saedjes : sacwants djins, foirt sûti, tchoezis po vudî d' ene sitouwåcion avou bråmint des rujhes.F. "comité de sages".

2. [o.n.] (v.m.) sûteye sacwè. Nos n' avans fwait k' saedje (Vî tecse walon di 1634 ramexhné pa J. Haust). F. "chose sage, précaucion".

III. [come on viebe infinitif] dins l' ratourneure : >> fé saedje (a ene sakî) : lyi fé sawè, el racsegnî. Ureuzmint k' on m' a vnou fé saedje (Motî do Coûtchant walon). Dji l' a fwait saedje di çou ki l' ratindeut (Motî del Lovire). F. "faire savoir, informer, renseigner".

Sinonimeye[candjî]

voyant, djinti, binamé, mamé, påjhûle, påjhire, åjhey, råjhnåve, bråve, coe.

Parintaedje[candjî]

saedjmint, saedjesse

Mots d’ aplacaedje[candjî]

Ortografeyes[candjî]

saedje 
sèdje [E1, E203, E212b], sech [E203], seche [E212], sâdje [C8, C106, O0, O3, O4, O100], sâje [C1, C100, C106], nén dins C9, C105, E2, E170, S0, S25, S40, 05.

Sipårdaedje do mot dins les pårlers coinreces[candjî]

Li prumî sinse di "saedje" (vayant, binamé) n' esteut nén eployî sol Payis d' Lidje. Dandjreus pask' il esteut rsintou come francès, et ki l' sinonime "binamé" esteut foû corant. Minme sitouwåcion el Basse Årdene avou "vayant".

Li troejhinme sinse a egzisté a Lidje e 19inme sieke (Motî da Forir), mins il esteut rsintou come on vî mot e 20inme sieke[2]

Çouci, motoit paski l' disfondowe "sèdje" est omonime di "setch", avou les marixhaedjes possibes.

Sol walon do Coûtchant, l' erîlêye disfondowe "sâdje" s' a spårdou pus åjheymint, et wangnî l' walon do Mitan.

Etimolodjeye 2[candjî]

Tayon-bodje latén «salvia» (minme sinse), "saedje 1" (yebe madjike, po divni saedje, sûti).

Sustantif[candjî]

singulî pluriyal
saedje saedjes

saedje o & f

  1. (plante) yebe ås maladeyes et yerbêye, ahivêye dins les cortis, e sincieus latén : Salvia officinalis
    F. "sauge".
  2. tchene di deujhinme cwålité, po fé les saetchs. F. "mauvais chanvre". [3]

Ratourneures[candjî]

  • >> franc saedje; u: >> franke saedje : saedje, po fé l' diferince avou l' saedje des bwès et l' saedje des tchamps. F. "sauge officinale".
  • >> aiwe di saedje; u: >> té d' saedje; u: >> tijene de saedje : saedje metowe a boure dins d' l' aiwe. F. "tisane, infusion de sauge".
  • >> on paket d' saedje : ene bohêye di saedje loyeye avou on fyi. F. "bouquet de sauge".
  • >>  Li ci k' a del saedje e s' corti ni pout mori : spot ki mostere tos les bénfwaits del plante.

Mots d’ aplacaedje[candjî]

Ortografeyes[candjî]

Divant 1900 :
Sicrijhas do 20e sieke (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :
Ôtes ortografeyes (avou des sourdants nén rkinoxhous) :

Ratournaedjes[candjî]

Omofoneye possibe[candjî]

  • saetch (satch & sètch si prononcèt come sadje & sadje)
  • saetchî (dji satche & dji sètche si prononcèt come sadje & sadje)
  • setch (si prononce come sèdje)
  • On l' mete pacô padrî, çou ki mostere bén k' il est adon rsintou come on calcaedje do francès.
  • Loukîz l' Motî da Haust : 2. sèdje (arch.).
  • Dins l’ Motî da Pirsoul.