toumêye

Walon (Rifondou)

Etimolodjeye

Do viebe « toumer » avou l’ cawete « -êye ».

Prononçaedje

• AFE :
  • diferins prononçaedjes : /tu.ˈmɛːj/
  • prononçaedje zero-cnoxheu : /tu.ˈmɛːj/
• Ricepeures : tou·mêye

Pårticipe erirece

	singulî	pluriyal
omrin	toumé	toumés
femrin	toumêye	toumêyes

toumêye femrin

1. femrin pårticipe erirece (fok dins ene fråze al vwès passive), do viebe : «toumer».
   • K' est-ç' ki gazouye dizo l' ramêye?
     Ki vout dire, cwand l' brune est toumêye,
     Avou ses meye ratnowès vwès
     L' etrandje sussinaedje do grand bwès. — Martin Lejeune, Bultén del Societé d' Lidje, "Zûvion d’amoûr", tome 43, p. 143 (fråze rifondowe).
   • Adon, cwand l' nute fourit toumêye,
     On veyeut rilurer meye lampions. — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.67, Djôye d’ovrî (1928) (fråze rifondowe).

Ratournaedjes

pårt. er. femrin d' on viebe ratournant «hiner»

• Francès : tombée ^(fr)

Sustantif

singulî	pluriyal
toumêye	toumêyes

toumêye femrin

1. no d’ fijhaedje et no di çou k’ est fwait (accion et si adierça) do viebe « toumer ».
   • Al toumêye del nute. — Motî Haust (fråze rifondowe).
2. (mot d’ houyeu) posse k' atome a l' ovrî å cminçmint del djournêye.
   • Diner les toumêyes. — Motî Haust (fråze rifondowe).
   • Dj' a ene bele toumêye. — Motî Haust (fråze rifondowe).
   • Do cwiter l' aisse, bråve houyeu, l' eure est vnowe,
     Prindoz vos tåtes et vosse bidon d' cafè,
     Coroz sol pas, les toumêyes sont metowes,
     L' abarin vs houke po saetchî les takets. — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.71, On-z-atèle li hèrna (1935) (fråze rifondowe).
3. (pus stroetmint) plaece do posse.
   • Elle est la so li rtaeye do meur,
     E nosse gurnî dispoy des anêyes,
     Li cisse k' a tant loumé l' souweur
     Di m' bon vî grand-pere so s' toumêye. — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.79, Lampe di houyeû (1915) (fråze rifondowe).

Sinonimeye

fijhaedje di toumer

• tcheyaedje
• touma
• toumaedje

Sipårdaedje do mot

w. do Levant

Ortografeyes

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

• toumêye : E1, JDess

E rfondou walon :

• toumêye : R10 ^(lére)

Ratournaedjes

fijhaedje do viebe toumer

• Francès : tombée ^(fr), chute ^(fr)

posse k' atome a l' ovrî å cminçmint del djournêye

• Francès : poste ^(fr) qui échoit au mineur au début de la journée (nén ratournåve direk e francès)

Addjectif

	singulî	pluriyal
omrin	toumé	toumés
femrin padrî	toumêye	toumêyes
femrin padvant	toumêye	toumêyès

toumêye femrin

1. al tere.
   • Cwand c' est k' i m' veyît toumêye
     Tos ces forsôlés,
     Åtoû d' mi k' esteut påmêye
     Vinît tourniker
     Et danser come çoula. — Jean Bury, Joyeux rèspleus (1899), "Zim lon laire" (fråze rifondowe).
2. distaetcheye, evoye.
   • Dj' a stî pokî mins, dré li crape toumêye, dji n' a pu veyou ki l' novele pea ki s' a fwait padzo — Raymond Mouzon (fråze rifondowe).

Ratournaedjes

al tere

• Francès : tombé ^(fr), à terre ^(fr)

distaetcheye, evoye

• Francès : tombé ^(fr), parti ^(fr), détaché ^(fr)