leyî

Èn årtike di Wiktionary.
Potchî a: naiviaedje, cweri

Flag of Wallonia.svg Walon

Dobès rfondowes
leyî Equals sign.svg laire

Etimolodjeye et tcherpetaedje

Tayon-bodje latén «laxare» » (« låtchî », « dislaxhî », « cwiter »).

Prononçaedje

  • AFE :
    • Prononçaedjes : /lɛjiː/ /lɛji/ /lɛjɛ/ /lɛje/ /lɛj/ /le/ /lɛːʃiː/ /leʃiː/ /lɛːʃi/ /lɛːʃy/ /lɛːʃə/ /lɛːʃɛ/ /lɛːʃe/ /lɛːsi/ /lɛːʀ/ (36 prononçaedjes)
    • Prononçaedje zero-cnoxheu : /lɛjiː/

Viebe

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj') lai
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) leyoz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) leyans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) laiynut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj') lairè
Cåzant D.I.E. (dji, dj') leyeu
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj') laiye
pårt. erirece (dj' a, vos av) lai / leyî
Ôtes codjowaedjes come "braire"

leyî

  1. (v. å coplemint) èn nén prinde (ene sacwè, ene sakî) avou lu, rovyî.
    Elle aveut leyî s' malete sol banc.
    Lai li mårtea e plaece.
    Dj' a leyî m' rustea ås tchamps.
  2. èn nén candjî, èn nén bodjî.
    I laiynut les poites å lådje.
    Les efants leyèt totafwait avå les voyes.
    Avou l' tins k' i fwait e nosse payis, on l' åreut bén tchåssî d' ene pwaire di shabots, et n' el nén leyî a pîs dischås (C. Quinet).
  3. (v. å coplemint) ni pus s' ocuper di (purade dins les ratourneures "leyî la, leyî hatche et matche")
  4. diner après s' moirt.
    Il lyi a leyî si eritaedje.
    Gn a des djins ki disparexhèt sins ddja leyî sacwants fosmints dins nos sovnances (J.L. Fauconnier).
  5. (aidant viebe) èn nén espaitchî di, èn nén ritni di.
    Nel lai nén gueuyî insi.
    I nel fåt nén leyî rintrer.
    Lai lu ndaler.
    Li directeur s' aveut dmandé s' il aléve leyî rexhe si troplêye pol pormoennåde (C. Denis).
    On-z aveut bon d' rapoizer l' tchena et d' leyî toumer l' saetch (R. Dedoyard).
    Ces nodidjos la n' nos ont nén volou leyî moussî.

dalaedje.gif

>> Il a leyî ndaler l' cinse: i l' a vindou. >> dji lyi a leyî ndaler: dins ene passêye (vinte), èn pus dire so ene sakî, et c' est lu ki va aveur çou k' on håsse dissu. F. cesser d'enchérir sur. >> leyî ndè raler des traites: revoyî des traites nén payeyes. Li honte sereut pus grande a leyî ndè raler des traites. (M. Peclers). >> leyî ragoter (u sgoter) les makêyes: ratinde li tins k' i fåt. Fr. "Laisser le temps au temps". >> leyî dire les djins; u : leyî cåzer les djins et hawer les tchéns; u :  leyî ploure: èn si nén ocuper di çou k' les djins djhèt. F. ne pas se soucier du qu'en-dira-t-on. >> ki dji n' vos leye nén dire: dijhêye po s' escuzer cwand on côpe ene sakî. F. excuzez-moi de vous interrompre. >> i n' fåt rén leyî piede; u :  i n' fåt rén leyî toumer a tere: i fåt waitî di ralower totafwait, di n' rén coschirer. F. tout recycler, récupérer, économiser. >> leyî vey: ratinde po vey cwè. I fåt leyî vey çou k' i frè. Leyans vey come ça toûnrè. Ingl. : wait and see. >> i lyi a leyî rider ene parole: i lyi a dit åk catchetmint. F. glisser un mot. >> el leyî tchaire: a) leyî ouve. Loukîz a: låtchî. F. cesser le travail. b) prinde si pinsion. F. retraite. >> endè leyî tchaire ene: èn nén bouter ene djournêye. F. chômer.

2. leyî di (fé ene sacwè): nel pus fé. F. négliger de, cesser de.

III. si leyî [aidant viebe a prono]

1. (passivmint) leyî èn ôte vos fé. I s' leye moenner pa s' feme. I s' åreut purade leyî côper l' tiesse ki d' pårler. >> el papî i s' lait scrire: ci n' est nén pask' ene sacwè est scrîte ki c' est l' veur. >> ès leyî fé: èn si nén disfinde. >> I n' si fåt nén leyî fé: i s' fåt disfinde. F. s'opposer, résister. >> ès leyî prinde: si fé djonde, si fé emantchî. F. abuser, duper. >> ès leyî dire: leyî ls ôtes vos dire çou k' i fåt fé. I s' lait dire pa tertos. Il a dandjî di scrire: dvizer, raconter lawter, grognî et rclawer, brutyî et n' si nén leyî dire; sacramenter; disdjurer s' i fåt. (C. Denis). F. influencer. >> ès leyî dire ki: aveur oyou dire ene sacwè, mins nel nén vleur acertiner. Dji m' a leyî dire ki c' esteut l' veur. >> ès leyî adire°. >> ès leyî spåmer°. >> ès leyî djus°.

2. (muroetreçmint) leyî s' coir fé. >> ès leyî rider: si leyî mori. Loukîz a: baxhî, rileyî. >> ès leyî raveur: rishofler, si rpoizer. A ! Alfén on s' va poleur leyî raveur on pô. (A. Maquet). F. récupérer, reprendre ses esprits. >> ès leyî goter: dischinde tot doûçmint, sins brut. F. se glisser.

Ratourneures

Sinse : rovyî >> el fåt prinde et l' leyî u : gn a a prinde et a leyî: a) i n' si fåt nén rtourner, i n' si fåt nén mwaijhi d' ça; b) i n' fåt nén croere tot çou k' on dit. >> Li ci k' a ene niyêye a rascoyî n' a wåde del leyî la: i fåt profiter del tchance di divni ritche cwand ele si prezinte. >> i n' lyi a leyî k' ses ouys po plorer: i lyi a prin totafwait. F. dépouiller, dénuement extrême. >> leyî l' paile fåte di cråxhe: èn nén aveur des cwårs assez po fini on pordjet. >> leyî l' crinme å fond do pot: abandner do côp on pordjet, sins vey k' on rate li pus bea. >> î leyî ses hozetes°; u : î leyî des plomes: piede des cwårs. >> i fåt leyî l' tere pol sint: i n' fåt nén dire çou k' on pinse divant les djins. F. être discret, ne rien dévoiler. >> do pwin ki lait l' crosse: c' est do pwin avou l' miete ki n' tént nén après l' crosse, paski l' påsse n' a nén bén levé. >> des pronnes ki leyèt leus piretes: ki les piretes après l' tchå (nén maweures assez).

Sinse : èn nén bodjî : >> leyîz l' ouxh (la): ni rcloyoz nén l' ouxh. >> Come måss° trove ses poteas, i les lait. >> il a leyî les poteas come i ls a trové: il a trové ene situwåcion pår ecramieye, et i n' a rén fwait pol discramyî. F. laisser en l'état. >> i fåt leyî les djins po çou k' i sont: èn si nén rtourner des djins ki djhèt do må sor vos. >> i fåt leyî l' moustî° wice k' il est. >> i fåt leyî l' pire la wice ki Tchårlumagne° l' a planté.

Sinse : cwiter, abandner >> leyî la; u :   leyî la hatche° et matche; u :  leyî pol diale: cwiter låtchmint (si mayon). Il a leyî la s' crapåde, après l' aveur hanté troes ans. Il a leyî l' båshele la. A ké sudjet, m' mon-keur, mi volez vs la leyî ? (tchanson do 18inme s.). Loukîz a: dileyî. F. abandonner, délaisser, plaquer. >> leyî sol costé: èn nén aconter. Nos l' avans leyî sol costé Et tofer nos avans schorté Dins s' cour ki n' esteut k' ene coyene (J. Guillaume). >> leyî po do poeve et do sé; u :  leyî po do pwin tot setch: a) abandner sins rén; abandner låtchmint. b) èn si nén ocuper d' ene djin ki vént po vs vey. F. traiter avec indifférence. >> leyî (ene sakî) e poenne: nel nén aidî, dabôrd k' il est dins l' penin. >> Lai lu dins s' djus !: ni l' aide nén. F. laisser dans la merde. >> leyî deus ptits efants padrî lu: mori avou deus efants. >> leyî cler et curé: èn nén responde a ene sakî, ki va cwand minme decider ttafwait lu-minme. >> leyî (ene sakî) å resse: el leyî foû (d' ene mannete afwaire); nel nén fé moussî dins ene ecramireye. Dji djeure sol tiesse di m' pa ki c' est nén mi k' l' a touwé - leyîz vosse pôve pa å resse ! Il î va ddja må assez insi. (P.H. Thomsin). >> leyîz çoula å resse; u :  leyîz la çoula; u :  leyîz ça la; u :  leyîz l' afwaire insi; u :  leyîz la çoula pol moumint; u :  leyîz ça d' costé; u :  leyîz ça po èn ôte côp: ni vs ocupez nén d' çoula. Fr. "laisser tomber". >> leyî (ene sakî) e påye; u :  el leyî trankile: èn pus s' ocuper d' lu, èn rén lyi dmander, el leyî tot seu. Loukîz a: lai-m'-e-påye. >> El fåt leyî po çk' il est: i n' si fåt nén rtourner d' lu, paski c' est on rénnvåt. F. ignorer. >> endè leyî di s' dispouye: payî tchir ene flotche. Kibén gn a-t i d' enocins K' end ont leyî d' leu dispouye. Po n' aveur schoûté k' leus ouys (H. Pétrez). >> leyî s' båbe; u :  leyî l' bok; u :  leyî l' moustatche; u :  leyî des pîs d' gayole: èn nén rcôper ses poyaedjes. F. porter la barbe (moustaches, favoris). >> leyî (ene téle some) padrî: leyî sins payî. F. arrièré de compte. >> leyî ouve°. >> leyî s' vea°.

Sinse : diner après s' moirt : >> I lyi a leyî po viker: i lyi a leyî assez por lu viker (mins nén on moncea). >> I lyi a djusse leyî po viker: i n' lyi a cåzu rén leyî.

Piceures di croejhete

Avou "leyî" (come avou « fé », « vey ») come aidant viebe divant on viebe å prono, on n' repete nén l' prono. Leyîz mu on pô rpoizer (ramexhné pa L. Remacle).. Dabôrd k’ on l’ repete e francès F. laissez-moi me reposer..</ref>

Parintaedje
Mots d' aplacaedje

(minme sourdant etimolodjike)

Sinonimeye


Ortografeyes

Si vos irîz rnaxhî dins des ôtes motîs, et trover l' mot "leyî", riherez ciddé li scrijha do mot ki vos î avoz trové, et l' rahouca do motî el djivêye.

Ratournaedjes