idêye

Walon (Rifondou)

Etimolodjeye

Tayon-bodje latén « idea », lu-minme do bodje vî grek « ἰδέα », idéa («cogne d' ene sacwè»).

Prononçaedje

• AFE :
  • diferins prononçaedjes : /iː.ˈdɛːj/ /iː.ˈde/ /i.ˈdɛːj/ /i.ˈdej/ /i.ˈde/
  • prononçaedje zero-cnoxheu : /iː.ˈdɛːj/
• Ricepeures : i·dêye

Sustantif

singulî	pluriyal
idêye	idêyes

idêye femrin

1. sacwè k' on pinse.
   • Pocwè so ene macsådêye idêye
     Kitoirtchî des vers pitiveus ? — Martin Lejeune (fråze rifondowe).
   • Kéne drole d’ idêye ourit s’ feme Madjene :
     Ele tchåfe li gros fier ås bolenes
     Et po mî rsouwer si mamé
     Vzel ristind so les cwate costés. — Jean-Guillaume Levaux, ratournant Simon et Linåd (fråze rifondowe).
2. rizultat k' on pinse î ariver.
   • Voste idêye, c' est di fé ene ôte pitite gazete po rén, dabôrd ?
   • Li monse esteut la: c' esteut ene masse di cråxhe tote plinne d' ouys, di boutches et d' bourlotes, avou des bresses ki sbritchént ene miete shuvant si idêye. — Jean-François Brackman (fråze rifondowe).
   • Dj' a po totes les djonnès feyes
     ki sont sudjetes a pixhî
     Po s' waeranti d' esse tchavêyes
     Ene tchandele po ls ecråxhî
     C' est ene tchandele a l' idêye
     Ki l' cene k' ecråxhe ses pårteyes}
     Est seur d' atraper l' froyon. — François Barillié, Li camarad′ dè l'joie, 1852 (fråze rifondowe).
   • Dimani payizan, c' esteut bén la mi idêye ! — Louis Lagauche, L'aimant, (1947), Li ponne dè gård di bwès, p. 147 (fråze rifondowe).
   • Avou l' idêye d' astamper e walon ene essegne d' emacralaedje, on-z a ramexhné troes paroles k' avént l' cogne et l' oumeur k' i faleut: harlake, marlou eyet macrale, po fé "harloucrale" — Albert Maquet (fråze rifondowe).
3. manire di vey li monde k' ont puzieurès djins.
   • Sol pî sol tchamp, Djan-Luk va rvanter l’ idêye ki l’ kesse do scrijhaedje do walon a trové ene rexhowe « definitive » avou l’ sistinme Feller. — Lucyin Mahin, Ratacaedje, Li Rantoele, lº 88, 2019.
4. pluriyal sacwès nén vraiyes, Loukîz a : « sotès idêyes ».
   • BODSON. Li lieutnant Bernalmont ki lodje cial al Bele Fontinne, et ki hape, po l’ årmêye, ås pôves heres d’ avår cial, les bayås et les vatches k’ i n’ polèt pus fôrer, toûne åtoû d’ vos, båshele, po sayî di vs adawyî.
     IDÅ. Taijhoz vs, c’ est des idêyes. — Joseph Mignolet, Al bèle fontinne, 1924, p.7 (fråze rifondowe).
   • BÅDWIN. - Alans, dijhoz m' çou k' end est.
     SIMONE. - C' est des idêyes, ki vôrîz vs ki dj' åreu ?
     BÅDWIN. - Bén, kî sait on måy avou les femes, leu cour est sovint si tinrûle ! … — Jean Lejeune, Po marier Lèyontine, 1928, ake III, sinne II, p.41 (fråze rifondowe).

Ratourneures

1. a l’ idêye
2. a mi idêye
3. aveur boune idêye
4. aveur ene idêye ki nel cwite nén
5. aveur ene pitite idêye (po)
6. aveur l’ idêye
7. aveur les minmès idêyes.
   • LAFLEUR. - Mi mwaisse m' a tcherdjî di vs abressî, por lu.
     LEYONTINE. - Est ç' vraiy ? C' est bén po vs dire come nos avans les minmès idêyes. — Jean Lejeune, Po marier Lèyontine, 1928, ake II, sinne II, p.20-21 (fråze rifondowe).
8. aveur ses idêyes.
   • LOUWIS. – Ele si pinséve acsûte del marke. Paski, vos savoz, ele a ses idêyes !
     KINÅVE. C’ e-st ene sacwè d’ ricnoxhou, endè fåt nén rire. — Henri Simon, «Li neûre poye» divins «Quatre comédies liégeoises» da Jean Haust (1936), 1889, p.91 (fråze rifondowe).
9. awè l’ idêye
10. awè idêye
11. awè dins l’ idêye, aveur dins l’ idêye
12. candjî d’ idêye
13. candjî d’ idêye come di tchmijhe
14. c’ e-st ene idêye
15. cwand il a ene idêye e l’ tiesse, i n’ l’ a nén e cou
16. cwand il a ene idêye e l' tiesse, i n' l' a nén ôte pårt
17. esse di l’ idêye di
18. goter a l’ idêye
19. hossî inte deus idêyes
20. kéne idêye
21. ni nén esse des minmès idêyes
22. våt co mî ratni ses idêyes ki d’ esse rifwait di ses djåzreyes

Parintaedje

• idêyå, idêyalisse, idêyalijhî, idêyalijhaedje
• idêyolodjeye, idêyolodjike, idêyoloke

Mots d’ aplacaedje

• ene idêye
• idêye tote fwaite
• sotès idêyes

Sinonimeye

• pinsêye, apinse, tuzêye, tuza, tuzaedje, tuze
• avizance
• refleccion

Ortografeyes

Divant 1900 :

• îdèie : E203 ^(lére)

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

• idéye : C8, O4
• idèye : S0
• îdêye : E1 ^(lére), E170
• idêye : S117
• idé : E165
• idée : S0
• îdèye : E1 ^(lére), E170

E rfondou walon :

• idêye : R10 ^(lére), R13

Ratournaedjes

sacwè k' on pinse

• Arabe marokin : fekra =‎ فكرة
• Inglès : idea ^(en)
• Francès : idée ^(fr)
• Neyerlandès : idee ^(nl)

rizultat a-z avinde

• Inglès : to goal ^(en)
• Francès : but ^(fr)

sacwè nén vraiys

• Francès : sornettes ^(fr), rumeurs ^(fr), fouttaises ^(fr)