kimagnî

Walon (Rifondou)

Alofômes di k(i)- / co-
Plinne cogne Lidje-Årdene (betchete sipotchåve)	Cogne Nameur-Tchålerwè (betchete nén spotchåve)	Sipotcheye cogne Lidje-Årdene
kimagnî	comagnî	cmagnî

Etimolodjeye

Do viebe « magnî », avou l’ betchete « ki- » des viebes, çou ki dene on mot avou l’ cawete di codjowaedje « -î » des viebes.

Prononçaedje

AFE :
- diferins prononçaedjes : /kɪ.ma.ˈɲiː/ /ky.ma.ˈɲiː/ /ki.ma.ˈɲiː/
- prononçaedje zero-cnoxheu : /ki.ma.ˈɲiː/
Ricepeures : ki·ma·gnî

Viebe

Djin et tins	Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’)	kimagne
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs)	kimagnîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns)	kimagnans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle)	kimagnnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’)	kimagnrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’)	kimagnive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’)	kimagne
pårt. erirece (dj’ a, vos av)	kimagnî
Ôtes codjowaedjes	come waitî

kimagnî

(viebe å coplemint) magnî d' tos les costés.
(viebe å coplemint) (pus stroetmint) pa des ptitès biesses.
- Les halenes ont cmagnî nos djotes. — Motî Haust (fråze rifondowe).
- C’è l’ dâll del fameûze atèlaie, di l’èwaré rmow-maneg d’ûtante-noûf (...) k’a cboüî tott lè tiess, èfouwé to lè cervai, k’a rtoûrné l’monte, fâ-t-i dîr, com on coturî ritoûnn on vî pelé justâkôr kimagnî dè mott. — Henri Forir, Notul so lè bazè skol dè vî tin, 1862.
(viebe å coplemint) (imådjreçmint) dismoure pidjote a midjote.
- Pôve viye grand-mere, ele n' est pus la…
  Si cariot covrou d' toeles d' araegne,
  Doime sol gurnî. Li tins l' kimagne. — Martin Lejeune, Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune, p. 117, "Grand-mére å cariot".
(mot d’ medcén) fé ene schôpe nén agreyåve.
- Dj' a ene dôsse ki m' kimagne dvins mes rins. — Motî Haust (fråze rifondowe).
(viebe å prono) : Loukîz a : « si kimagnî ». esse viermolou.
- Ci bwès la si cmagne tot. — Motî Forir (fråze rifondowe).
(viebe å prono) : Loukîz a : « si kimagnî ». si fé mori.
- Si grand cour s' a cmagnî
  Avou tos mes displits — Jean-Denys Boussart (fråze rifondowe).
- So cisse tere, totafwait s’ kimagne,
  Tome a bokets,
  Pår ki persone ni rapîçtêye
  Ses noveas trôs ! — Joseph Vrindts, Vîx Lîge, (1901), p.160, “Li Vîx Molin” (fråze rifondowe).
(viebe å prono) : Loukîz a : « si kimagnî ». viker ene grosse angoxhe.
- Dji m' kimagne l' åme tot ratindant. — Motî Forir (fråze rifondowe).
- Ele s' a cmagnî tote si veye. — Motî Haust (fråze rifondowe).
- Pus moirt ki vike, i dvént bablou
  I pinse k' ene macrale l' a pierdou
  I fruzixh, si cmagne, si mågreye
  Ossu honteus d' on sfwait displi
  K' on vî rnåd k' ene poye åreut pris. — Ep. Martial, Bultén del Societé d' Lidje, Bulletin de 1858, ‘’Li savtî des recoletes’’, 69-73 (fråze rifondowe).
- Dispoy ene tchôke, dji souwéve come ene cresse
  A m’ kimagnî
  Et sins minti, dj’ aveu dedja deus bresses
  Come des nålîs. — Louis Lagauche, Amon nos autes, tchansons tchusèyes, (1908-1912), «Dji l’a r’trové » p.29 (fråze rifondowe).

Sinonimeye

magnî d' tos les costés

pa des ptitès biesses

dismoure pidjote a midjote

dimagnî

viker ene grosse angoxhe

si fé mori

Sipårdaedje do mot

w. do Levant

Ortografeyes

Divant 1900 :

kimagnî : E203 ^(lére)

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

kimagnî : E1

E rfondou walon :

kimagnî : R10 ^(lére)

Li mot n’ est nén dins : C8, C9, E89

Ratournaedjes

magnî d' tos les costés

Francès : ronger ^(fr), grignotter ^(fr), mordiller ^(fr)

pa des ptitès biesses

Francès : ronger ^(fr), vermouler ^(fr), dévorer ^(fr)

dismoure pitchote a midjote

Francès : ronger ^(fr), user ^(fr) progressivement

si fé mori

Francès : dépérir ^(fr), se languir ^(fr), se décomposer ^(fr)

viker ene grosse angoxhe tot ratindant ene sacwè

Francès : se faire un sang d’encre ^(fr), se languir ^(fr)

Pårticipe erirece

	singulî	pluriyal
omrin	kimagnî	kimagnîs
femrin	kimagneye	kimagneyes

kimagnî omrin

Pårticipe erirece omrin do viebe « kimagnî ».

Addjectif

	singulî	pluriyal
omrin	kimagnî	kimagnîs
femrin padrî	kimagneye	kimagneyes
femrin padvant	kimagneye	kimagneyès

kimagnî omrin (come addjectif djondrece, metou padvant u padrî l’ no)

magnî di tos les costés.
(pus stroetmint) pa des ptitès biesses.
- Vola des håyes ki sont totès kimagneyes pa les biesses. — Motî Forir (fråze rifondowe).
alouwé avou l' tins, ki ndè va a bokets.
- Cwand on vs apoite on flacon,
  Avou ene grosse panse et ene viye cogne ;
  K’ on voet-st on cmagnî boutchon,
  Li djoye fwait rlure totes les trognes. — Joseph Lamaye, (1805-1884) (fråze rifondowe).

Sinonimeye

magnî d' tos les costés

pa des ptitès biesses

alouwé avou l' tins, ki ndè va a bokets

Ratournaedjes

magnî d' tos les costés

Francès : rongé ^(fr), dévoré ^(fr)

alouwé avou l' tins, ki ndè va a bokets

Francès : décomposé ^(fr), dégradé ^(fr), abimé ^(fr)