kimaxhî

Walon (Rifondou)

Alofômes di k(i)- / co-
Plinne cogne Lidje-Årdene (betchete sipotchåve)	Cogne Nameur-Tchålerwè (betchete nén spotchåve)	Sipotcheye cogne Lidje-Årdene
kimaxhî	comaxhî	cmaxhî

Do viebe « maxhî » avou l’ betchete « ki- » des viebes, çou ki dene on mot avou l’ cawete d’ infinitif « -î » des viebes.

(comaxhî, kimaxhî et cmaxhî)

AFE :
- diferins prononçaedjes :
  - (cognes plinnes) /ki.ma.ˈʃiː/ /ki.ma.ˈhiː/ /ky.ma.ˈʃe/ /ki.ma.ˈʃɛ/ /kɔ.ma.ˈʃiː/ /kɔ.ma.ˈhi/ /ku.ma.ˈʃiː/ (betchfessî xh)
  - (spotcheyès cognes) /k.ma.ˈʃiː/ /k.ma.ˈʃe/ /k.ma.ˈʃɛ/
- prononçaedje zero-cnoxheu : /ki.ma.ˈʃiː/ /kɔ.ma.ˈʃiː/ /k.ma.ˈʃiː/
Ricepeures : ki·ma·xhî

Djin et tins	Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’)	kimaxhe
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs)	kimaxhîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns)	kimaxhans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle)	kimaxhnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’)	kimaxhrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’)	kimaxhive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’)	kimaxhe
pårt. erirece (dj’ a, vos av)	kimaxhî
Ôtes codjowaedjes	come waitî

kimaxhî (viebe å coplemint) (å prono : si kimaxhî)

maxhî cou dzeu cou dzo.
- Mins cwand on è prind trop, çou k' i m' arive kécfeye
  Dji n' catchrè nén do dire, ki ça cmaxhe les idêyes. — Édouard Remouchamps, Bultén del Societé d' Lidje, Bulletin de 1858, « Li savtî », 77-143 (fråze rifondowe).
- Li mistere ki plonke et ki mousse,
  Ki rmowe vosse cour et ki l’ dismousse,
  Tot vnant cmaxhî tos les ptits screts
  Ki vs catchîz avou tant d’ agrès ? — Martin Lejeune, Bultén del Societé d' Lidje, "Zûvion d’amoûr", tome 43, p. 143 (fråze rifondowe).
- C’ est come ene doûce tchanson ki cisse vuzion d’ vesprêye
  Cwand l’ solo padrî l’ tere a l’ air do dire adiè.
  Tot cmaxhant-st avå l’ cir les coleurs di l’ airdiè
  Po fé des boukets d’ fleurs foû des blankès nûlêyes ! — Jules Claskin, « Airs di flûte et autres poèmes wallons », édition critique de Maurice Piron, 1956, « Vûzions », 1913, p.87 (fråze rifondowe).
- Sins zeles ki dvénreut ele e toubion ki nos khere
  Dizo l' progrès ki cmaxhe el plaece do vni médyî. — Louis Lagauche, L'aimant, Li tchanson del Mouze, (1947), p. 110 (fråze rifondowe).
maxhî eshonne.
- HINRI. Mi, dji metreu : « Mes gens », ci sereut beacôp pus simpe. Come çoula, ti cmaxhreus omes avou femes et personne n’ åreut rén a dire. — Louis Lagauche, Cåse d'on comichonaire, 1904, p.8 (fråze rifondowe).

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

Ôtès ortografeyes (avou des sourdants nén rkinoxhous) :

Li mot n’ est nén dins : O4

kimaxhî

cou dzeu cou dzo.
- Il arive minme ki dj’ kimaxhe les riketes
  Si bén k’ asteure li ci ki m’ vént vey,
  Ni ricnoxhe pus les pots, ni les pailetes ;
  Mins dji m’ è fote si l’ bazår est cmaxhî. — Louis Lagauche, Tchansons tchusèyes, (1908-1912), «Buvans» p.67 (fråze rifondowe).}
- Adon cmaxhîs dvins ene grande volêye
  Sintant drî leye les måvas tins,
  I vont cweri lon d' nosse contrêye
  Li tcholeur ki l' ivier nos rprind. — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.30 Amon lès oûhês (1934) (fråze rifondowe).
ki n' sait pus cwè.
- Dji so tot cmaxhî avou twè : on djoû ti dis « dji vou »; l' ôte djoû ti dis « dji n' pou ». — DDro (fråze rifondowe).

cou dzeu cou dzo

ki n' sait pus cwè

	singulî	pluriyal
omrin	kimaxhî	kimaxhîs
femrin	kimaxheye	kimaxheyes

kimaxhî omrin

onk ki n' a pus tot si esprit.
- I n' sait nén ddja çk' i dit: c' est on cmaxhî. — Båze di dnêyes di l’ Årdene nonnrece (fråze rifondowe).

onk ki n' a pus tote si tiesse