da

Loukîz eto : då.

Walon (Rifondou)

Etimolodjeye 1

Etroclaedje di : «d'» + «a»

Prononçaedje

AFE :
- prononçaedje zero-cnoxheu : /da/ (minme prononçaedje pattavå)
Ricepeures : nén rcepåve

Divancete

da (nén candjåve)

mostere l' apårtinance d' ene sacwè k' on pout toutchî.
1. avou on sustantif.
  - C' est li tchvå da popa.
  - C' est l' oto da moman.
  - Li scole a stî vey li cinse da mes deus mononkes.
2. on no.
  - Li vatche da Maria a fwait "youptata".
  - LEYONTINE. (soriyante et djoyeuse). - Cisse-lale, dji wadjreu k' ele n' a nén crexhou e nosse cotjhea.
    LAFLEUR. - Neni, c' est da Djôzef, ki vént di m' l' astitchî padzeu l' håye, tot m' dijhant : Lafleur, dji vzel rimete avou priyire di lyi rmete … et dji vzel rimete. (Dene li rôze a Leyontine) — Jean Lejeune, Po marier Lèyontine, 1928, ake I, sinne IX, p.11 (fråze rifondowe).
  - C' est les efants d' Sint-Houbert; ci n' est nén les efants da sint Houbert; ci-ci n' aveut pont d' efants. — Roger Viroux (fråze rifondowe).
3. (Walon do Levant) avou on prono d' apårtinance (minne, sinne / sénk, nosse).
  - Ces popes cial, c' est da minme, :: Neni, c' est nén da twè; c' est da mi.
  - Dezirêye, nos estans da ; vos estoz da minne, vosse matante bague. — Joseph Vrindts, Li diale di so l'fontaine, 1889, sinne XIV, p.35 (fråze rifondowe).
  - Tot est da sénk : tcheyires, passetes ; — Martin Lejeune, Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune, p.145, « Lès prumîs pas » (fråze rifondowe).
  - S' on mot da vosse nos rtome el boke...
    Tertos ns plorans ! — Jean Bury, Joyeux rèspleus, (1899), "So l’fosse di m’fis" (fråze rifondowe).
  - Pascal Saal, li rwè des tructeus,
    A traze toûs da sénk cwand il est sol terén ;
    Et cwand djowe avou do feu,
    Fåt k' markêye, rén nel ratént. — Eugène Strengnart, Vivent nos footballeux !, scrît dvins les anêyes 1920-1940, lijhåve so Wikisourd (fråze rifondowe).
  - Nosse veye doet esse loyeye al vosse,
    Sôdêye al cene di nos rdjetons,
    Viye tere, poûssîre da nosse,
    Glorieuse assize di nosse Peron ! — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.187, Vîle Tère Lîdjwèse (1938) (fråze rifondowe).
  - Mins l' bwès d' Bwinne, dispoy li tins k' il î passe ses djournêyes, vos dirîz k' c' est divnou da sinne. — André Henin (fråze rifondowe).
  - C' est todi d' pus a pus målåjhey do tirer s' plan po wangnî si crosse avou on ptit mestî da sinne. — Jean-Pierre Hiernaux (fråze rifondowe).
4. (Walon do Mitan såf po « zels ») avou on prono tonike.
  - Resserés tote ene sinte djournêye, drî leu candjlete, a rôler des piles sins måy ene eure da zels. — Henri Simon, «Janète» divins «Quatre comédies liégeoises» da Jean Haust (1936), 1911, p.112 (fråze rifondowe).
  - Ni va nén tourner åtoû des djonnès comeres di Purnôde; les djonnès djins, c' est da zels et da pont d' ôte; twè rote ti voye — Auguste Laloux (fråze rifondowe).
  - Bén seur ki tchaeke viyaedje a des tourneures et des ratourneures da lu, mins on s’ comprind. — Josée Mathot (fråze rifondowe).
  - Rodjî aveut enondé s' soce da lu, k' i nd esteut l' penleu — Bernard Louis (fråze rifondowe).
  - Les efants tot seus, leus efants da zels, i n' åront pupont d' mononkes ni d' matantes.
  - Les ôrreyes ki doirmèt dins les cofes des bankes a Wîne, a Prague, a Firince, c’ est da mi. — Lorint Hendschel.
mostere l' oteu d' ene ouve
- L' îmitåcion d' Jèzus-Cris rachowe e walon lîdjwès d' après « de imitatione Christi » d' à Tomas A Kempis — Jean Bosly.
- Il a redjårbé on live da Arsène Soreil, «Sovnis d' on gamén di nos Årdenes» — Lucyin Mahin.
(todi avou l' årtike) mostere li provnance Loukîz a : « då », Loukîz a : « dal ».
- Li zuvion, tot fiestixhant l' murguet,
  Rispårdeut si pus doûce essince
  Et l' cok fjheut etinde si claire vwès
  Po dispierter les djins dal cinse. — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.18, Matinêye di prétins (1904) (fråze rifondowe).
- Çou k’ ele rissinteut po si ome esteut bén lon di çou ki l’ aveut sorlevé davance, cwand c’ est k’ ele si catchive po waitî passer l’ fi då tchestea, ki s’ cour si toctéve moirt et ki ses djambes tronnént. — Jean-Pierre Dumont (fråze rifondowe).

Tot d' on côp, î tuza k' ireut bén vey Adele, li danseuse da Gai-Moulin. — Paul-Henri Thomsin, ratournant Maigret èt l’danseûse d’å Gai-Moulin, 1994, p. 12 (fråze rifondowe).

Notule d’ uzaedje

E Walon do mitan, on-z eploye cåzu todi l' divancete « da » avou des ptits nos ou des nos d' famile, pus rålmint avou des sustantifs.

Mots d’ aplacaedje

då, dal, dås, dåzès
da minme, da tinne, da twinne, da vosse, da sinne, da nosse, da leur

Mots vijhéns

di
dimon

Ratournaedjes

mostere l' apårtinance

Arabe : ل ^(ar) = لِ =‎ li
Arabe marokin : نتع ^(ary) = نْتع =‎ nte3; تع ^(ary) = تع =‎ te3; ديال ^(ary) =‎ dial
Espagnol : de ^(es)
Francès : de ^(fr), à ^(fr)

Waitîz eto

Lijhoz l’ årtike Apårtinance so Wikipedia

**Dobès rfondowes**
da		dai

Etimolodjeye 2

Gayel po "oyi", come li walès « do », gayelike escôswès « tha », irlandès « tá », roumin « da ».

Prononçaedje

AFE :
- diferins prononçaedjes : /da/ /dɛː/ (fok deus prononçaedjes)
- prononçaedje zero-cnoxheu : /da/
Ricepeures : nén rcepåve

Mot-usteye

da (nén candjåve)

(dins èn arinnoe) rafoircixh li fråze, tot åyant l' air d' arinner l' atôtchî.
- Ci n' est nén vraiy, da.
uzaedje avou l' prono d' l' atôtchî (atôtcheye) metou padrî (ey motoit ossu s' no).
- Ni creyoz nén tot ç' ele ravåde, da, vos, Emile.

Notule d’ uzaedje

Po l' uzaedje avou on prono tonike padrî, on mete voltî on coma inte les deus.

Mots d’ aplacaedje

oyida

Sipårdaedje do mot

w. do Mitan, w. do Coûtchant

Ortografeyes

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

dà : C8
da : C1, C8, C9, O0, O3

E rfondou walon :

da : R10 ^(lére), R13

Ratournaedjes

rafoircixha a môde d' arinnaedje

Espagnol : no ^(es)?
Francès : n’est-ce pas ^(fr)?