åme

Walon (Rifondou)

Etimolodjeye

Tayon-bodje latén « anima » («air», «shofla»).

Prononçaedje

AFE :
- diferins prononçaedjes : /ɔːm/ /aːm/ /ãm/ /ɒːm/ (betchfessî å, halcrosse rîlêye)
- prononçaedje zero-cnoxheu : /ɔːm/
Ricepeures : nén rcepåve

Sustantif

singulî	pluriyal
åme	åmes

åme femrin

(mot d’ rilidjon) pårtêye nén veyåve d' ene djin, ki vicreut co après l' moirt.
- Dji voe mi åme aler foû di m’ coir
  Ratnoz l’ on pô, binamé pere, tant k’ dj’ åye eco pårlé a m’ mere — Divize di payizans, 1640 (fråze rifondowe).
- Et l’ åme ki n’ doet rén acwiter,
  Trovrè-st å cir des djoûs d’ dicåce
  Et des djoyes ki nos kinoxhans. — Joseph Vrindts, Vîx Lîge, (1901), p.91, “Vîx Souv’nir” (fråze rifondowe).
- Vos savoz çou ki convént l' mî pol progrès di mi åme et come li doleur mi siev po m' disruni d' mes petchîs — Jean Bosly, ratournant L' imitåcion d' Djezus-Cri (fråze rifondowe).
- Cwand on-z est pol Laid Wåtî, c' est k' on-z est presse a rmete si åme a Vî Hinri — François Nyns (fråze rifondowe).
sintumints, esprit d' ene djin.
- Dji vs dene do vén po voste åme kimesbridjeye — Martin Lejeune (fråze rifondowe).
- Et, tot loucant l’ beaté k’ tcheryive dizeu les tiers,
  — Lujhante come on diamant sol noere pea d’ on moriåne—
  On råskignou tchantéve totes les tchansons di si åme. — JMtdc, 1932, p. 17 (fråze rifondowe).
- ... c' e-st a djnos, asteure, k' i schoûte, dins l' fruzinmint des tchveas å vint ki les caresse, li vwè da Rozete ki tchante, di tote si åme, vaila, è Payis des Andjes. — Anatole Marchal, Au timps des nûtons (fråze rifondowe).
(pus stroetmint) coraedje Loukîz a : « aveur l’ åme ».
- Tchaeke côp k' dji rlouke si portrait, dji sin ene låme
  Mouyî m' påpire et dji m' dis tot côp bon
  A ! Di ç' tins la, nos grands-peres avént d' l' åme
  Nouk ni tronnéve divant l' gueuye do canon. — Louis Lagauche, Amon nos autes, tchansons tchusèyes, (1908-1912), «Divrè-dj’ à m’toûr ?...» p.75 (fråze rifondowe).
(pa stindaedje do sinse) çou ki rind on peupe, ene veye tipike, diferin d' ses vijhéns.

« Il est vraiy ki Defrêcheux mågré si ptit hopea d’ ouves est télmint bén d’ amon nozôtes, il a télmint bén tchanté çou ki nosse peupe rissint pol djustice, li bonté, li feme, l’ efant, les pôvriteus, k’ on pout dire ki l’ åme del raece walone est resserêye tote etire divins ses ovraedjes » — Joseph Mignolet, Li walon å payîs di Lîdje, (1938), p.55 (fråze rifondowe).

- Dås pîs des noers terisses come so nos blancs tchersîs,
  L' åme walone s' enairixheut, asblawixhante, ureuse. — Louis Lagauche, L'aimant, Ås walons, (1947), p. 116 (fråze rifondowe).
- Sol coûsse d' a pô près on sieke, nos powetes ont discoviet et tchanté l' åme virlixhe et cocsante di nos cités — Lambert Lemaire (fråze rifondowe).
- On peupe ki piede se lingaedje piede si åme — Jean Guillaume (fråze rifondowe).
- Dins nosse viyaedje, il ont l’ åme ecolodjisse — José Schoovaerts (fråze rifondowe).
djin.
- On n' ouxhe dedja fwait do må a cisse pôve åme la.
- Come ene åme el detresse
  Nouk n' arestêye li pas
  Si ç' n' est l' djonne troufelresse
  Ki s' galant planta la. — Henri Bragard (fråze rifondowe).
- Sondjîz on pô, i fåt des eures etires po trivierser ç' bwès di long et d' lådje; ossu, gn a des k' on n' î rescontere nén ene åme — Joseph Calozet, E payis des shabotîs, p. 49 (fråze rifondowe et rarindjeye).
exhowe po bouter.
- I n' a pont d' åme.
(belès-letes) exhowe, matire d' ene sacwè.
- Del fondreye, ene wapeur s' eleve doûce et ledjire ;
  C' e-st tot l' åme del rozêye k' on-z aveut spité la ;
  Ele va letchî les hés, fwait ene caresse ås gonhires,
  S' enairixh loyminoymint, tienixh adon ndè va ! — Louis Lagauche, L'aimant, (1947), A l’Årdène, p. 145 (fråze rifondowe).