mônî

Èn årtike di Wiccionaire.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Wikipedia-logo-en.png Racsegnes eciclopedikes
po tos les sinses
do mot «mônî»
li molon d' farene, lomé eto "mônî"

Flag of Wallonia.svg Walon[candjî]

Etimolodjeye[candjî]

Tayon-bodje latén « molinarius » (minme sinse) çou ki dene on mot avou l’ cawete «  ».

Sustantif[candjî]

singulî pluriyal
omrin mônî mônîs
femrin mônresse mônresses

mônî o.

  1. mwaisse d' on molén ås grins.
    • Nos avans stî moenner nosse blé å mônî.
    • Mônî, dwarmoz ? gn a l' molén, vosse molén ki toûne trop roed (tchanson d' efant).
    • Cwate mônîs si pårtaedjént l' cliyintele a Witri: les deus mônîs d' Vlaiveye, el grand et l' pitit, li mônî d' å Tchinne et l' ci d' Djalifè (V. Enclin).
    • Mônî, dj' inméve bén; mins ci n' esteut nén si haitî k' ça, paret; c' est les brontches, don, ki sofrixhèt Modele:JAda
    • Et l' mônî do Grand Bî ki rmeteut dipus d' grus ki d' farene, dji l' leye po cfessî l' semdi: a lu tot seu, i lyi fårè bén l' matinêye L. Baijot (fråze rifondowe).
  2. (pa stindaedje do sinse) onk ki frawtene so l' ovraedje, les martchandijhes, come les mônîs (ki n' rindént nén tote li farene des mônêyes), et k' a don bråmint des petchîs a cfessî.
  3. groumiote di farene dimorêye dins l' pwin.
  4. no metou a des biesses ki vikèt dins l' farene come li molon d' farene.
  5. no metou a totès sôres di blantchåtès biesses:
    1. tchivene (blanc so s' tiesse et so s' cawe).
    2. sôre di påwion d' nute a blankès aiyes.
    3. måye di baloujhe avou des blantchåtès aiyretes.
    4. fonnet.
    5. djaene hosse-cou (Motacilla flava).
    6. blanke sôre di pû (Pediculus vestimenti).
    7. sôre di blanke caracole (Helix aspersa).
    8. sôre di gris live.

Ratourneures[candjî]

  1. tcherete di mônî :tcherete des mônîs k' alént cweri et remoenner les mônêyes ås djins.
  2. esse blanc come on mônî :aveur des blancs tchveas.
  3. Il a tchai el farene ey i s' croet mônî :i vént fok di cmincî a-z aprinde on mestî, et i vs è vout ddja rmostrer.
    F. prétentieux.
  4. neyî l' mônî :mete ditrop d' aiwe dins l' farene cwand k' on fwait do pwin.
    rl a: mete Sint Pire, Sinte Mareye el mwaiye°.
  5. fé ses påkes avou les mônîs
  6. li djoû des mônîs u : Påke des mônîs :Clôse Påke (dierin djoû k' ont pout fé ses påkes, ca les mônîs avént l' no di ratinde el dierinne broke po s' aler cfessî).
  7. D' eveke, i s' a fwait mônî :c' esteut on sint, et ça a divnou on hapeu.

Parintaedje[candjî]

Ortografeyes[candjî]

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

Ratournaedjes[candjî]

± mwaisse d' on molén ås grins
± groumiote di farene dimorêye sol pwin