tchandele

Loukîz eto : Tchandeles.

Walon (Rifondou)

Etimolodjeye

Tayon-bodje latén « candere » (broûler), avou l’ cawete « -ele ».

Prononçaedje

AFE :
- diferins prononçaedjes : /t͡ʃɑ̃ː.ˈdɛl/ /t͡ʃɑ̃ː.ˈdɛj/; miersipepieuzmint e l’ notule ALW 3.191 .
- prononçaedje zero-cnoxheu : /t͡ʃɑ̃ː.ˈdɛl/
Ricepeures : tchan·dele

Sustantif

singulî	pluriyal
tchandele	tchandeles

tchandele femrin

(ahesse di manaedje) bordon d' cére avou on fi å mitan (li witche u l' lignoûle), k' on-z esprind å dzeu, po s' loumer.
- C' est l' anuti. Asteure, dji va distinde li tchandele eyet doirmi, po fini — Lorint Hendschel, So l’ Anuti.
- A Sint-Mårtén, broûlans ene tchandele,
  Divant mi, li veye si va drovi!
  Dj' a des bons bresses po tote handele,
  Do cour, i s' endè fåt siervi ! — Martin Lejeune, Bultén del Societé d' Lidje, "Dj’a dîh-ût ans", tome 43, p. 143 (fråze rifondowe).
- Plin come ene basse, påtriyant-st e latén,
  Wiyåme rimonte ses grés come s’ aléve a ene tchapele
  Tot s’ dijhant dvintrinnmint :
  « A ké sint
  Va dju mete ene tchandele ? » — Jules Claskin, « Jules Claskin : Airs di flûte et autres poèmes wallons », édition critique de Maurice Piron, (1956), « Wiyême li crustin », 1922, p.105-106 (fråze rifondowe).
- Dji rvoe nosse viye aite å grand djoû d' Tossint,
  Avou ses boukets dvins l' påjhûle blamtaedje
  Di co cint tchandeles e l' nuteye k' adschind. — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.84, Mi Viyèdje (1927) (fråze rifondowe).
(mot d’ meteyo) baston d' glaece ki pind après on toet, cwand il a rligné, pu rdjalé.
- Ni suce nén les tchandeles: t' atraprès do må !
- Les tchandeles å toet si fjhèt gote a gote. — Motî Forir (fråze rifondowe).
- Gn a des tchandeles di glaece ki pindèt å toet. — Motî Haust (fråze rifondowe).
- Ås froeds djoûs d' ivier, vos nos estchantez
  Cwand l' Årdene si couve d' on vwele di påkete ;
  Les tchandeles di glaece d' on rouwå ki glete,
  Sont come des crustås gårnixhant èn åté. — Louis Lagauche, L'aimant, Tchanson po l’êwe d’Oûte, (1947), p. 157 (fråze rifondowe).
(måhonteuzmint) nåze ki pind å nez.
- On måssî gamén k' a des tchandeles di nåze a s' nez. — Motî Haust (fråze rifondowe).

Ratourneures

beneye tchandele : tchandele beneye a l' eglijhe al tchandleuse, et ki waerantixheut disconte del tonoere.
F. chandelle bénie.
broûler l’ tchandele pa les deus costés
divizer avou s’ galant foû tchandele : sins k’ i gn åye ene sakî a costé.
- C’ esteut bén l’ prumî côp k’ elle aveut ene miete l’ ocåzion di dvizer avou s’ galant foû tchandele — Joël Thiry (fråze rifondowe).
F. dans l’intimité.
djaler a tchandeles : djaler foirt.
endaler come ene tchandele
- End a ndalé come ene tchandele. — Motî Forir (fråze rifondowe).
esse come ene tchandele sins metche : esse flåwe (fwebe).
- Kî est ç' del fåte si nos n' avans stî k' des tchandeles sins metche ? — Louis Sohy (fråze rifondowe).
fé loumer ene tchandele
mete ene tchandele
mete ene tchandele å diåle
mete ene tchandele a tos les sints
li shijhe ni våt nén l’ tchandele
ni nén valeur ene cassêye tchandele
promete ene tchandele
- Divant l' dandjî, nos prometans ene tchandele a tos les sints. — Motî Forir (fråze rifondowe).
tini l’ tchandele