kinoxhe

Èn årtike di Wiccionaire.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Flag of Wallonia.svg Walon[candjî]

Alofômes di k(i)- / co-
Plinne cogne Lidje-Årdene
(betchete sipotchåve)
Cogne Nameur-Tchålerwè
(betchete nén spotchåve)
Sipotchêye cogne (Lidje-Årdene)
kinoxhe conoxhe cnoxhe

Etimolodjeye[candjî]

Tayon-bodje latén «cognoscĕre» (håbiter, fé cnoxhance); çou ki dene on mot avou l’ betchete « ki- » ey avou l’ cawete di codjowaedje « -xhe ».

Prononçaedje[candjî]

(avou ene sipotchåve betchete; po les ôtes, Miniauge.gifLoukîz a : conoxhe, po les spotcheyès cognes, {{Lka-pr|cnoxhe)

Viebe[candjî]

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) kinoxhe
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) kinoxhoz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) kinoxhans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) kinoxhnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) kinoxhrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) kinoxheu
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) kinoxhe
pårt. erirece (dj’ a, vos av) kinoxhou
Ôtes codjowaedjes come mete

kinoxhe

  1. (v. å coplemint) saveur les pondants et les djondants so ene sacwè, so ene sakî.
    On n' a nén idêye di tot çou k' i cnoxhe dedja, po si ådje.
    Dj' a dmoré cwénze ans avou cisse feme la et dji nel conoxhe nén co.
    El conoxhoz bén, ci apoplén la ?
    Bén monsieu, comint vôrîz ki dj' tchante çoula, dji n' conoxhe dedja l' air. (El tonea d' Tchålerwè)
    Pouchkine va cnoxhe li dobe face del djin: li bén et l' må ki l' coboutèt et cahouxhler tofer. (J. Bily)
  2. (v. å coplemint) sayî, asprouver ene sitouwåcion.
    Il ont cnoxhou l' mizere et les rascråwes.
  3. (viebe å prono) si conoxhe.

Ratourneures[candjî]

>> si dner a cnoxhe : dire kî çk' on-z est. F. se présenter.

>> dji vos frè cnoxhe : dji dirè ås mwaisses ki c' est vos k' a fwait cisse faitindje la. F. dénoncer.

>> dji nel conoxhe ni d' cou ni d' tiesse : u: >> ni d' evier ni di dvant : u: >> ni d' Eve ni d' Adan : dji n' l' a måy veyou.

>> Po cnoxhe les djins, i fåt viker avou zels : ôtmint, i vs mostrèt des fås-vizaedjes.

>> I n' î cnoxhèt nén dpus k' a rfé des gueyes (u: des beyes) : c' est des biesses.

>> vos n' conoxhoz rén dins les buzes di stouve° :

>> on n' kinoxhe nén si idêye : çou k' i tuze vormint. F. le fond de sa pensée.

>> Kinoxhe li fond do pot : u: >> conoxhe li fond et l' trefond : kinoxhe tos les pondants et les djondants. F. connaître à fond.

>> kinoxhe come si potche : bén cnoxhe.

  1. Ci-la, djel kinoxhe come mes potches. F. connaître à fond.

>> conoxhe l' apôte : saveur di cwè k' ene (metchante) djin est capåbe.

>> i fåt moenner si tchvå (u: si apôte) come on l' conoxhe : u: >> les djins come on les conoxhe : i fåt fé avou tchaeconk di ses ovrîs, di ses efants, come on les cnoxhe, po-z aveur del schoûte. F. s'adapter au caractère.

>> On s' moenne come on cnoxhe li biesse : sovint po dire k' i fåt rastrinde cwand on dvént pus vî.

>> conoxhe å vir :

>> I n' conoxhe nén ses foices : dijhêye a ene sakî k' a spiyî ene sacwè télmint k' il a bouté dsu.

>> On cnoxhe ses poennes, mins on n' kinoxhe nén les cenes des ôtes :

>> Cwand on cnoxhe les poennes (u: les måleurs, les mizeres) des ôtes, on rprind co les sinnes : u: >> on-z est co contint des sinnes : les rascråwes des ôtes sont co sovint pus grandes ki les sinnes: ça fwait k' i n' si fåt nén plinde.

>> tchir, c' est on mestî k' tolmonde kinoxhe : dijhêye a èn ovrî ki dmande dipus k' a s' toû po-z aler al coulote.

>> si conoxhe dins tot : u: >> s' î cnoxhe a tot : aveur des cnoxhances dins totes sôres di cayets.

Parintaedje[candjî]

Ortografeyes[candjî]

Miniauge.gifLoukîz a : « conoxhe »; Miniauge.gifLoukîz a : « cnoxhe » kinoxhe [R9,R13]; kinohe [E170]; {kinoh} [E203]; kinuche [S0]; cunohe [E212b]; {kunoxhe} [E212]; kènohye [E200]; cuènoshe [E165]; cunuche [S33]

Ratournaedjes[candjî]

± saveur les pondants et les djondants so ene sacwè, so ene sakî
± sayî, asprouver ene sitouwåcion