spiyî

Walon (Rifondou)

Alofômes di s(i)- / (e)s-

Cogne prumrece (dirî voyale)	Dispotchaedje (dirî cossoune)	Divanceye voyale (dirî cossoune)
spiyî	sipiyî	espiyî

Etimolodjeye

Do viebe « piyî », avou l’ betchete « s- » des viebes, adon racuzinåve avou l' vî francès « espiller » (discoxhî).

Prononçaedje

• AFE :
  • diferins prononçaedjes : /spɪ.ˈjiː/ /spɪ.ˈjɪ/
  • prononçaedje zero-cnoxheu : /spi.ˈjiː/
• Ricepeures : spi·yî

Viebe

Djin et tins	Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’)	s(i)peye
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs)	s(i)piyîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns)	s(i)piyans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle)	s(i)piynut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’)	s(i)piyrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’)	s(i)piyive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’)	s(i)peye
pårt. erirece (dj’ a, vos av)	s(i)piyî
Ôtes codjowaedjes	come criyî

spiyî

1. (viebe å coplemint) rissaetchî les poes, les grinnes di leu-z ewalpeure.
   • Spiyî des poes, des feves. — Motî Forir (fråze rifondowe).
2. (viebe å coplemint) casser a meye bokets.
   • So s’ colere, il a spiyî deus assîtes.
   • Dji n’ sai nén kî çk’ a spiyî ci cantea la ; c’ est nén mi, todi.
   • Spiyî ene botaye a meyes bokets. — Motî Haust (fråze rifondowe).
   • Abeye, fjhans-st on metingue, tot d' shûte amon Henrotte ;
     Sipiyans, cassans tot, po sôrti foû del crote. — Toussaint Brahy, Toussaint Brahy, œuvres wallonnes posthumes, Li songe da Babilone, 1887, p.37 (fråze rifondowe).
     
   • Dji t' apougnrè pa t' vî buzea
     Et dji spiyrè t' xhalé muzea. — Martin Lejeune, Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune, p. 113, "Djaloserèye" (fråze rifondowe).
   • E po n’ rén spiyî do manaedje,
     I fåt k’ tcheriexhe tot bén doûçmint. — Joseph Vrindts, Vîx Lîge, (1901), p.28, “On Baguège Jus d’la Mouse” (fråze rifondowe).
   • Cwand il atome ki dj’ a-st ene gote e l’ tiesse,
     Fåt m’ pardoner si dji speye mi bazår ; — Louis Lagauche, Amon nos autes, tchansons tchusèyes, (1908-1912), «Buvans» p.67 (fråze rifondowe).
   • On nd a spiyî po fé, des posteures, tot les dischindant des schåles. — Émile Gilliard (fråze rifondowe).
   • Dj’ a spiyî mi éndjole tot fjhant leu ratournaedje.
3. (viebe å coplemint) casser e deus.
   • Vos avoz sins l' sepi, spiyî l' tchinne del boune camaerådreye ki nos loyive. — Joseph Mignolet, Li vôye qui monte, (1933), p.30 (fråze rifondowe).
4. (viebe å coplemint) broyî a ptits bokets.
   • Spiyî del hoye. — Motî Forir (fråze rifondowe). — Motî Haust (fråze rifondowe).
   • Spiyî do souke. — Motî Haust (fråze rifondowe).
5. (v. sins coplemint) esse foirt fråjhûle.
   • Çoula speye come do veule. — Motî Haust (fråze rifondowe).
6. (viebe å prono) : Loukîz a : « si spiyî ».

Ratourneures

1. a tot spiyî
2. diåle mi speye
3. kî speye les veres les paye
4. spiyî e bokets u spiyî a bokets: casser e sacwants grands bokets.
5. spiyî l’ manaedje
6. spiyî on vanea
7. spiyî s’ schiele
8. si spiyî l’ gueuye
9. si spiyî l’ tiesse
10. tant k’ i speye

Parintaedje

• piyî, piyeu, piyaedje
• spiyeu, spiyaedje, spiyant
• speymint, spiyeure, spiyon
• dispiyî, rispiyî

Mots d’ aplacaedje

• speye-manaedje

Sinonimeye

casser a meye bokets

• broyî
• casser
• croxhî
• distrure
• sketer

Mots vijhéns

• brijhî
• fraiturer
• coixhî

Ortografeyes

Divant 1900 :

• sipiî : E203 ^(lére)
• spii : E89 ^(lére), E177a ^(lére)

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

• spiyi / sipiyi : C8, C13
• spiyî / èspiyî : O4
• spiyî : E1
• spiyî / supiyî : E34

E rfondou walon :

• spiyî / sipiyî u espiyî : R10 ^(lére)
• spiyî : R13

Ratournaedjes

rissaetchî li poes, li grinne di si ewalpeure

• Francès : écosser ^(fr)

casser a meye bokets

• Francès : casser ^(fr), détruire ^(fr)

si casser (èn oxhea)

• Francès : fracturer ^(fr)

si casser (èn aparey)

• Francès : crasher ^(fr)

Pårticipe erirece

spiyî omrin

1. Pårticipe erirece omrin do viebe « spiyî ».

Djambe sipiyeye

Addjectif

	singulî	pluriyal
omrin	spiyî	spiyîs
femrin padrî	spiyeye	spiyeyes
femrin padvant	spiyeye	spiyeyès

spiyî omrin (come addjectif djondrece, metou padvant u padrî l’ no)

1. a meye bokets.
   • On hena tot spiyî a meye bokets. — Motî Forir (fråze rifondowe).
   • L' ouxh sipiyeye si ratneut a ene tchårnire ki wignive les djoûs d' oraedje, et l' coronisse, magnî do tins, shonnéve, mågré les arondes k' el håbitént, li låme d' ene eruneye espêye. — Joseph Mignolet, Vè l' loumîre, 1922, p.5 (fråze rifondowe).
     
2. (mot d’ medcén) avou èn oxhea sketé.
   • —Nos n' vis såréns eminer a Lidje avou vosse sipiyeye djambe, Aniouchka
     —Çoula m' fwait si må, dai ! — Paul-Henri Thomsin, Li diâle è cwér : Ine avinteûre di Bakelandt l'èspiyon di Napolèyon à Lîdje, 2009, p. 29 (fråze rifondowe).
3. fornåjhi.
   • Dji so si spiyî ki ç' n' est nén do dire. — Motî Haust (fråze rifondowe).
   • Tot frotant mes deus ouys, dji louca totes les biesses
     K' estént la bén påjhûles ; mins mi, dj' aveu må m' tiesse.
     Dj' esteu spiyî, cmolou ; ossu, vos pardonroz,
     Ca vos dvoz t esse come mi, rén ki d' m' aveur schoûté. — Toussaint Brahy, Toussaint Brahy, œuvres wallonnes posthumes, Li songe da Babilone, 1887, p.38 (fråze rifondowe).
     

Ratourneures

1. djambe sipiyeye

Sinonimeye

a meye bokets

• cassé
• dismantchî
• sketé

foirt hodé

• dishoflé
• fornåjhi
• foû foice
• moirt nåjhi
• vané

Ratournaedjes

avou èn oxhea sketé

• Francès : cassé ^(fr), fracturé ^(fr)

fornåjhi

• Francès : exténué ^(fr), épuisé ^(fr)