crexhe

Walon (Rifondou)

Etimolodjeye

Tayon-bodje latén « crescere » (minme sinse), adon racuzinåve avou l' espagnol « crecer » et l' vî francès « creistre ».

Prononçaedje

AFE :
- diferins prononçaedjes : /kʀɛh/ /kʀɛç/ /kʀɛɦ/ /kreχ/ /kʀɛʃ/ /kʀɛɦ/ ^{aschoûtez lu}
- prononçaedje zero-cnoxheu : /kʀɛʃ/
Ricepeures : nén rcepåve

Viebe

Djin et tins	Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’)	crexhe
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs)	crexhoz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns)	crexhans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle)	crexhnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’)	crexhrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’)	crexheu
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’)	crexhe
pårt. erirece (dj’ a, vos av)	crexhou
Ôtes codjowaedjes	come mete

crexhe

(v. sins coplemint) ou (v. sins djin) grandi tot cåzant d' ene biesse, d' ene djin, des pwels.
- I s' lait crexhe li båbe.
- Ti lais crexhe ti båbe et cmeler tes croles. — Martin Lejeune, Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune, p. 113, "L'infifélité d' Catrène" (fråze rifondowe).
(v. sins coplemint) (pus stroetmint) tot djåzant d' ene djin, Loukîz a : « fé s’ crexhince ».
- Dj' inme li Beldjike do fond di mi åme,
  Paski c' est cial ki dj' a nexhou
  Et po rén, dji n' vou nén k' on blåme
  Li tere la wice ki dj' a crexhou. — Louis Wesphal, Les Plaihants Ramages, 1922, Vers sicrîts d’vins l’ lîve d’ôr rimettou à M. Poincaré, prèsident dè l’ République Française (1919) (fråze rifondowe).
- On n' tineut nén conte di l' apetit k' on djonne coir pout-st awè cwand k' i n' a nén fini d' crexhe. — Émile Sullon (fråze rifondowe).
(v. sins coplemint) grandi tot cåzant d' ene plante.
- Après k' on-z a yeu passé l' rôlea, li grin djermêye et crexhe Modele:MoTch
- Les tcherdons crexhént avou les dints-d'-tchén, les pas-d'-ågne et les ôtes crouwins ki stofént les crompires u les betråles — Edouard Peraux (fråze rifondowe).
(v. sins coplemint) grandi tot cåzant d' ene sacwè (ritchesse, comiece, djoû, lune, evnd.).
- Por vos, Prince, nosse payis walon
  Est awoureus la k’ Diè vis texhe
  Des djournêyes la ki vs voeroz crexhe
  Li bouneur et l’ djoye tot do long. — Joseph Vrindts, Vîx Lîge, (1901), p.51, “Hureux Jous” (fråze rifondowe).
- Li walon, come li francès, vént po s' pus grande pårt do latén, mins s' n' a-t i nén yeu l' tchance di poleur crexhe et si spåde come lu. — André Lamborelle (fråze rifondowe).
- Ca nozôtes, les Walons, nos vnans, azår, å monde dizo l' sene del Lune, ki n' dimeure djamåy li minme mins ki candje todi, crexhant on côp et rastrindant l' ôte côp. — Jean-François Brackman (fråze rifondowe).
(v. sins djin) grandi (tot djåzant d' ene plante).
- Fait′-a-fait′ qu’i crèhéve,
  lès-autes-åbes s’ont r’sètchî come po lî fé dèl plèce,
  èt, d’zos sès bassès cohes, i n’ crèh qui dès bouhons
  qu’èles-avisèt voleûr warandi d’ leû fouyèdje — Henri Simon, Li pan dè bon Diu.
- I crèha dès måles crompîres,
  sins compter lès-ôtes pitits mås — w:Joseph Mousset, Joseph Mousset.
- Inte les pires di pavêye, i n' crexhe nén des djotes. — Louis Lagauche, L'aimant, (1947), A ‘n-ancyin payîsan, p. 152 (fråze rifondowe).

Cisse pådje u ci hagnon ci est co a scrire, u a mete d’ adrame. Si vos avoz des cnoxhances so l’ sudjet, vos l’ ploz fé vos-minme.

(imådjreçmint)si måvler.
- Dji crexhe cwand dj' end etind des cis ki mådixhèt l' cok k' elzès dispiete trop timpe — Maggy Frisée (fråze rifondowe).
Loukîz a : monter, boure.

F. s'irriter.

II. fé crexhe [vierbire a coplemint] fé grandi. I fwait crexhe si niyåd. On dit eto: acrexhe, racrexhe, diswalper. F. accroître, augmenter, développer.

III. crexhe di (+ sustantif) [viebe di divnance] divni pus (+ addjectif).

crexhe d' ådje : monter dins ses ans (po fé l' diferince avou «crexhe di grandeur».

IV. si crexhe [v.pr.] waitî d' passer po pus grand k' on-z est. I saye di s' crexhe. F. se grandir, se valoriser.

Ratourneures

dismetant k’ l’ avoenne crexhe, li tchvå mourt, sol tins k' l' avoenne crexhe, li tchvå creve
il a l' hikete: c' est k' il est co po crexhe : u
c' est ki l' cour crexhe : ervazî k' on dit a ene djin k' a l' hikete.
Il (elle) a crexhou so on tonea : espot k' on dit d' èn efant k' a les djambes tchamlowes pa manke di tchåsse.
"il a les jambes arquées, il fait du rachitisme".
måle yebe crexhe voltî
S' il (elle) a crexhou inla so ene nute, il esteut tins ki l' djoû s' leve : ervazî k' on dit tot veyant ene grande pîce (on grand, ene grande).
Franwal: ahåyant po: "c'est un grand échalas, une grande asperge".
crexhe come les cawes di vatches: après l' tere : raptiti tot divnant vî (cwand les poys des cawes des vatches crexhèt, i s' raprotchèt d' tere). On djheut sovint ça d' ene feme ki rotéve a baxhete a cåze di l' osteyoporôze.
F. se tasser.
rwaitî crexhe les rcenes did padzo : esse moirt et eteré.
Franwal: ahåyant po: "sucer les pissenlits par la racine".
nosse cour crexhe : on s' recrestêye, on-z est fir.
- Et nosse cour crexhe cwand c' est k' on tuze al glwere. Di nos vîs peres ki n' avît måy pawou (Li Tchant des Walons).
F. se gonfle.
Al Sinte-Luce, les djoûs crexhèt do sôt d' ene pouce : Li Sinte-Luce, c' est l' 13 di decimbe, mins dinltins, divant l' calindrî grigoryin, c' esteut viè l' 21 di decimbe.
crexhe di saedjesse : divni pus råjhonåve.
- C' est nén l' tot d' crexhe d' ådje, savoz, mes parants, i fåt ossu crexhe di saedjesse !
F. grandir en âge et en sagesse.
si sinti crexhe.
- DJERÅD. (tot metant l' schovlete so si spale come on fizike) - Kî est ç' ki vs a-st evoyî la ?
  DJEDJENE (tote vete). - Dji m' sin crexhe, pa c' est vos, vî båbô.
  DJERÅD. - Mi ! Djedjene, vos vs troublez. (I va po sôrti) Vos åroz co compris boû po vatche, dj' endè so nén ewaeré. — Antoine Bouhon, Les Brixhes da Gèrâ, 1900, sinne XI, p.27-28 (fråze rifondowe).

Parintaedje

crexhant, crexhance
crexaedje, crexhince, crexhoûle, crexhinne, crexhåjhe
crexhyî (!!! a-z aveuri), crexhioûle
discrexhe, discrexhaedje, discrexhance, discraxhant
forcrexhe, forcrexhance
acrexhe
racrexhe
ricrexhe, ricrexhaedje

Sinonimeye

grandi tot djåzant d' djins

grandi tot djåzant d' plantes

screfyî

Notule d’ uzaedje

Å contråve do francès, li viebe si pout ossu eployî avou les djins.
E payis d' Lidje, po les plantes, li viebe est sins djin. Insi, on dit : « i crexhe des tchinnes » et nén : « des tchinnes crexhèt »

Ortografeyes

Divant 1900 :

crehe : E89 ^(lére)
crexhe : E212 ^(lére)
creh : E177a ^(lére), E203 ^(lére)

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

E rfondou walon :

crexhe : R9 ^(lére), R10 ^(lére), R11 ^(lére), R13

Ratournaedjes

grandi tot cåzant d' ene vicante sacwè

Francès : croître ^(fr), grandir ^(fr), se développer ^(fr)

crexhe

Francès : croître ^(fr), pousser ^(fr)

crexhe

Francès : se développer ^(fr), croître ^(fr)

Codjowas

crexhe

indicatif prezintrece, prumire et troejhinme djins do singulî, do viebe « crexhe ».
suddjonctif prezintrece, prumire et troejhinme djins do singulî, do viebe « crexhe ».
kimandeu prezintrece, deujhinme djin do singulî, fôme camaerådrece, do viebe « crexhe ».