Aller au contenu

schåle

Èn årtike di Wiccionaire.
Loukîz eto : hålé, xhalé, hale.
Ordinairmint Dirî cossoune
s’ on prononce /sk/
schåle eschåle

Etimolodjeye

[candjî]

Tayon-bodje latén « scala » (minme sinse).

Prononçaedje

[candjî]

Sustantif

[candjî]
singulî pluriyal
schåle schåles

schåle femrin

  1. (usteye) dobe båre avou des boûssons inte les deus, tos les 30 citimetes po les maçons, les schayteus, les pompîs monter å hôt tot l' aspoyant so on meur.
    • Monter al schåle, monter so ene schåle; dischinde del schåle, dischinde djus d' ene schåle, toumer al valêye del schåle.
    • Avou ene schåle, dji nos hertchans sol cina, rimpli d' four mins grand å lådje ås cwate vints Émile Pècheur (fråze rifondowe).
    • On nd a spiyî po fé, des posteures, tot les dischindant des schåles Émile Gilliard (fråze rifondowe).
    • Awè, po vs fé plaijhi, dji rmontrè dvins l' tins ki passe come on gripe on tier, come on monte so ene schåle Jean-Denys Boussart (fråze rifondowe).
    • Gabriyel, ti m’ va fé tchaire djus d’ l’ eschåle ! — G&G (fråze rifondowe).
    • Pa on chôle, on-ome montéve sol tchèrèye po dispîsler, èt al fotche, lancer l’ foûr pa l’ bawète djusk’a l’ apa dizeû li stôve — Fernand Barvaux, Li fènâ mwès do bon vî tins, Singuliers, 1-2009.
  2. (matematikes) sistinme di mzuraedje avou des dgrés.
    • E deus meye septante-cénk, gn a yeu des foirts tronnmints del tere al foice set pont shijh sol schåle di Richter k' endè conte 9 Georges Michel (fråze rifondowe).
    • Ni lyi djåzez pus del schåle da Richter;
      Ele hosse tote e mantche, c' est ene viye afwaire Jean-Pierre Vervier (fråze rifondowe).
    • Sol schåle des grandeurs, c' est l' cinema k' est l' mî metou Pierre Otjacques (fråze rifondowe).
  3. costé d' on tchår, d' ene tcherete, avou des splotons.
    • Ene tcherete ås schåle.
  4. (no d’ meube) pîce avou les båreas ki fwait tiesse do lét.

Ratourneures

[candjî]

(usteye po-z aler pus hôt)

  1. bå di schåle : montant d' schåle (long bwès del schåle, eneviè les schalons). On dit eto: schalî. F. montant.
  2. schåle ås schalons : schåle ôrdinaire avou des ronds boûssons, eneviè ene schåle di schalete (schalete di tchår).
  3. plate schåle : schalete.
  4. schåle di mônî : schåle ås stroets schalons.
  5. dobe schåle : sistinme di deus schåles, metowe ene dins l' ôte, po-z aler pus hôt.
  6. acrotches di schåle : dobe havet po pinde les schåles.
  7. stok° di schåle.
  8. bate a l' schåle : (vî mot d' cinsî) bate les djåbes al mwin so les boûssons d' ene schåle (cwand on n' a pont d' bok.
  9. si vos estoz djinti, vos iroz å paradis sins schåle : dijhêye po fé schoûter les efants.
  10. on n' såreut monter å cir sins schåle :
    1. on n' såreut fé åk d' impossibe. F. à l'impossible nul n'est tenu.
    2. si on vout ariver a åk, i fåt mete li paket. F. moyens de sa politique.
  11. après lu, on pout saetchî l' schåle : dijhêye d' onk k' est foirt aidûle.
  12. après ça, on pout tirer l' eschåle : gn a rén d' meyeu k' ça. E fwait d' påstedjreye, après l' tåte walone, on pout tirer l' eschåle ! (E. Romain).
  13. al copete del schåle : tot ådzeu d' ene societé, d' on pårti politike, d' on govienmint, evnd. Les noers amerikins, cwand il arivèt al copete del schåle, i s' kidujhèt å pus sovint come les blancs (rat. pa L. Mahin). rl a: schålance. F. au sommet de la hiérarchie.
  14. esse rade al copete del schåle : si måvler, monter po on rén. F. susceptible.
  15. ridischinde del schåle : si rapåjhî. Vos montîz cobén a sminces, mins on côp dischindou del schåle, vos estîz l' meyeu des omes (L. Mahin). F. se calmer.
  16. passer pa l' schåle : esse oblidjî d' fé çou k' i vout. Vos pasroz pa m' schåle, la, monparan ! F. se plier aux exigences.
  17. fé l' schåle di voleu : mete ses mwins ene dins l' ôte po k' l' ôte monte dissu come so ene schåle et griper hoûte d' on meur, evnd.
    • Les efants djouwént al schåle di voleu F. courte échelle.
  18. li ci ki tént l' schåle fwait ostant kel ci ki hape : Franwal: ahåyant po tourner des fråzes avou F. "complicité".

(manire di mzurer)

  1. schåle di Beaufort : mezuraedje del foice do vint.
  2. schåle di Richter : mezuraedje des tronnmints d' tere.

Parintaedje

[candjî]

(avou l' bodje « schal- »)

(avou l' bodje « schål- »)

(minme sourdant etimolodjike)

Sinonimeye

[candjî]
costé d' ene tcherete

Mots vijhéns

[candjî]
  • håle (coleur do vizaedje).
  • hålete (ancyinne bounete di feme).
  • schayon (boird d' on tchamp, foû d' l' aroymint, avou toplin des schayes).

Pwaire minimom

[candjî]

Ortografeyes

[candjî]
Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

Ratournaedjes

[candjî]
dobe båre avou des bårea inte po monter pus hôt
costé d' on tchår Loukîz a : rujhale

Waitîz eto

[candjî]