Aller au contenu

tcherdjî

Èn årtike di Wiccionaire.

Walon (Rifondou)

[candjî]

Etimolodjeye

[candjî]

Tayon-bodje patwès latén * « carricare » (minme sinse), pal voye do vî francès « chargier ».

Prononçaedje

[candjî]

Viebe

[candjî]
Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) tchedje
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) tcherdjîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) tcherdjans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) tchedjnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) tchedjrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) tcherdjive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) tchedje
pårt. erirece (dj’ a, vos av) tcherdjî
Ôtes codjowaedjes sipepieus tåvlea

tcherdjî (viebe å coplemint)

  1. fé monter (ene martchandijhe) so ene ahesse pol tcheryî.
    • Tcherdjî on batea. — Motî Forir (fråze rifondowe).
    • Les longowès fotches tcherdjèt les hôts tchårs d' on grin bén setch ki xhiltêye la k' on l' etaesse. — Henri Simon (fråze rifondowe).
    • Ci fourit l' afwaire d' on dmey cwårt d' eure po nosse poirteu ås saetchs do tcherdjî l' cofe, li banse di l' efant et kékès bardaxhreyes sol tcherete. — Joseph Vrindts, « Li pope d'Anvers » (1896), p.27 (fråze rifondowe).
    • On lzès tcherdjive so on tchår ås schaletes råyî pa onk ou deus boûs atelés å tamon oubén al crustale. — Manfred Lejoly (fråze rifondowe).
  2. (imådjreçmint) ahessî, rimpli di tolminme cwè.
    • Gn a nou dandjî a trop tcherdjî ene vôsseure. — Motî Forir (fråze rifondowe).
    • Li djalozreye ki rind såvadje
      Divins leus cours a fwait ravadje,
      Et tcherdjî leus åmes di pwezon. — Joseph Vrindts, ”Vîx Lîge” (1901), p.35, “Battaye di Feumme !” (fråze rifondowe).
  3. prinde (ene sakî) e-n otostop.
  4. (mot d’ militaire) mete ene åre a feu e-n alaedje.
    • Tcherdjî on fizik. — Motî Forir (fråze rifondowe).
  5. (éndjolike) aberweter (on programe, des dnêyes).
  6. (mot d’ electricyin) rimpli d' foice electrike (ene batreye).
  7. dimander di fé ene sacwè e s' plaece.
    • Tcherdjî ene sakî do fé ene sacwè. — Motî Forir (fråze rifondowe).
    • Dji tchedje mi camaeråde Dumont, mayeur et medcén, do fé shure ces clawes recta. — Dieudonné Salme, "Guiyåme li bracneu", 1903, p.9 (fråze rifondowe).
  8. (viebe å prono) fé ene ovraedje lu-minme.
    • Dji m’ tchedje di l’ amoirçaedje, des viers, del tchene et des molons — Félicien Barry (fråze rifondowe).
  9. (viebe å prono) assaetchî ene sacwè so lu-minme.
    • Tot do long dj' a polou naxhî
      Divins les afwaires ripoizêyes,
      Ou cwand i m' sititche d' ascoxhî
      Les moumints prezints, mi côp d' ouy,
      Si tcherdjî d' poennes, si tcherdjî d' croes,
      Et shure e l' espåce li minme voye ! — Joseph Vrindts, « Pâhûles rîmês » (1897), p.1 (fråze rifondowe).
    • Vî pere, vis è sovnoz vs co bén,
      Cwand dji hantéve Mareye
      Et k' vos m' dijhîz : « Ni vs pressez nén
      Po vs tcherdjî d' ene femreye » ? — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.106, Ombåde a m’ vî pere (1905) (fråze rifondowe).
  10. (viebe å prono) rimpli..
    • Si tcherdjî li stoumak avou del påstedjreye. — Motî Forir (fråze rifondowe).

Parintaedje

[candjî]

Ortografeyes

[candjî]
Divant 1900 :
Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :
E rfondou walon :

Ratournaedjes

[candjî]
fé aler ene martchandijhe so ene ahesse pol tcheryî

Pårticipe erirece

[candjî]
singulî pluriyal
omrin tcherdjî tcherdjîs
femrin tcherdjeye tcherdjeyes

tcherdjî omrin

  1. Pårticipe erirece omrin do viebe « tcherdjî ».

Addjectif

[candjî]
singulî pluriyal
omrin tcherdjî tcherdjîs
femrin padrî tcherdjeye tcherdjeyes
femrin padvant tcherdjeye tcherdjeyès

tcherdjî omrin (come addjectif djondrece, metou padvant u padrî l’ no)

  1. k' a on gros pwès sor lu.
    • Les verts vantrins d’ mossea so les pîs des grands åbes
      Les vîs rotchîs tcherdjîs di grands leres come d’ ene båbe. — Martin Lejeune, Bultén del Societé d' Lidje, "L’crèyåcion d’Eve", tome 43, p. 140 (fråze rifondowe).
  2. rimpli.
    • La wårdant s’ vire,
      Pus fir
      K’ i n’ fourit nawaire,
      On vî tchestea
      Si tait,
      Tcherdjî d’ istweres… — Jules Claskin, « Airs di flûte et autres poèmes wallons », édition critique de Maurice Piron, 1956, « Payîs walon », 1922, p.91-92 (fråze rifondowe).
    • L' awousse esteut fini, les djåbes estént rintrêyes
      Et les cinas tcherdjîs disk' al sovronde do toet
      Fjhît drener dzo leu poeds les sômîs viermouyeus. — Louis Lagauche, "Mayon" (1923), p. 28 (fråze rifondowe).
    • Adon, ki l' gayole enairixhe
      Disk' å djoû les berlinnes tcherdjeyes
      Di ç' tcherbon la, k' fwait d' nos schaveus
      Li clé des oujhenes, des ovroes,
      Et l' pan beni d' tote l' industreye. — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.74, Dizos lès molètes (1935) (fråze rifondowe).
  3. rascovrou.
    • Les bateas tot tcherdjîs d' waerglaece
      K' on veyeut riglati d' å lon. — Joseph Vrindts, "Vîx Lîge" (1901) p. 4, "Sov’nance d’Hiviér", (fråze rifondowe).
  4. k' a bevou bråmint (di l' alcol).
    • I babouye totes sôres di contes,
      Po dislaxhî s’ cour tcherdjî d’ peket. — Joseph Vrindts, « Pâhûles rîmês » (1897), «Li jou d’l’ an», p.96 (fråze rifondowe).
  5. ki poite des fleurs, des fruts.
    • Onk danse, ou bén rôle a faxhene ;
      Èn ôte, ledjir come on tchivrou,
      Court al håye, råye divins les spenes,
      Des coxhes dedja tcherdjeyes di fleurs. — Martin Lejeune, “ Œuvres lyriques du poète Martin Lejeune” p.148, « Nos ‘nn’ alans » (fråze rifondowe).
  6. gårni, dressî.
    • C' est la ki l' djoû d' Sint Nicolai,
      A nole eure, nos esténs so pî,
      Po vey si l' tåve esteut tcherdjeye
      Et si l' shabot esteut vudî ! — Jean Dessard, D'ine cohe so l'aute, 1939, p.99, Amoûr di payisan (1934) (fråze rifondowe).

Sinonimeye

[candjî]
ki poite des fruts, des fleurs

Ratourneures

[candjî]
  1. tcherdjî come on bådet, tcherdjî come on moulet
  2. tcherdjî come on Polonès
Prin del pådje «https://wa.wiktionary.org/w/index.php?title=tcherdjî&oldid=422356»