xhiyî

Èn årtike di Wiccionaire.
(Redjiblé di hiyî)
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Flag of Wallonia.svg Walon (Rifondou)[candjî]

Dobès rfondowes
xhiyî Equals sign.svg schirer

Etimolodjeye[candjî]

Tayon-bodje vî francike * « skerian » (schåyî, pårti); çou ki dene on mot avou l’ cawete di codjowaedje «  » des viebes; racuzinåve avou l’ neyerlandès « scheuren », l’ inglès « shear » et l’ almand « scheren ».

Prononçaedje[candjî]

Viebe[candjî]

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) xheye
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) xhiyîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) xhiyans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) xheynut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) xhiyrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) xhiyive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) xheye
pårt. erirece (dj’ a, vos av) xhiyî
Ôtes codjowaedjes come criyî

xhiyî

  1. (v. å coplemint) schirer.
    • Nos rôlans onk so l’ ôte el corote… crak ! dji xheye li cou di m’ pantalon. G. Alexis.
    • Il aveut dvant lu ene cabasse di fike et ndè magnive å s’ fé xhiyî.
    • Dj’ aveu si télmint soe k’ dj’ end aveu boevou a m’ endè fé xhiyî. J.-P. Dumont.
  2. (v. å coplemint) finde.
  3. (v. sins coplemint) aveur on gros vinte presse a peter.
    • I s’ kitapéve des eures å long so bedreye, tot frexh témint k’ souwéve, fåte do poleur distinkyî si osteye, roede come on bwès, presse a xhiyî. J.-P. Dumont.
  4. (v. sins coplemint) (imådjreçmint) fé finde li cir.
  5. (viebe å prono) : Miniauge.gifLoukîz a : « si xhiyî »..

Ratourneures[candjî]

  1. si fé xhiyî : si fé peter (tot magnant dtrop).
  2. fåt k’ i pete ou k’ i xheye, sovint abredjî pete ki xheye ! : (mot po mot : çou ki bôgueye finit pa peter) dijhêye divant ene sacwè k’ on va risker gros.
  3. i ploût a xhiyî : i ploût a saeyeas.

Parintaedje[candjî]

Mots vijhéns[candjî]

(aveur on gros vinte presse a peter)

Ortografeyes[candjî]

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

Sipårdaedje do mot[candjî]

w. do Levant

Ratournaedjes[candjî]

± schirer
± finde
± aveur on gros vinte presse a peter
± fåt k’ i pete ou k’ i xheye ; pete ki xheye !
  • Flag of France.svg Francès : il faut trouver une solution ; advienne que pourra ; arrive qui plante ; à la grâce de Dieu ; ça passe ou ça casse
± i ploût a xhiyî
  • Flag of France.svg Francès : il pleut à verse

Pårticipe erirece[candjî]

xhiyî o.

  1. Pårticipe erirece omrin do viebe "xhiyî", ki pout esse eployî come addjectif et come sustantif.

Addjectif[candjî]

singulî pluriyal
omrin xhiyî xhiyîs
femrin padrî xhiyeye xhiyeyes
femrin padvant xhiyeye xhiyeyès

xhiyî o. (come addjectif djondrece, metou padvant u padrî l' no)

  1. k' est findou.
    • El meur est tot xhiyî. Motî Haust (fråze rifondowe).
  2. pansou, avou on gros vinte.
    • C’ esteut des xhiyeyès chopes come on voet e tirol. — M.J. Heusdain-Ancia, (sourdant a completer).
  3. gros (divant ene unité d’ tins), ki deure lontins.
    • Il ont rastårdjî noste assôt d’ tchant di troes xhiyîs cwårts d’ eure. D. Salme.

Ortografeyes[candjî]

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

Ratournaedjes[candjî]

± findou
± pansou
± gros