låtchî

Èn årtike di Wiccionaire.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche

Flag of Wallonia.svg Walon[candjî]

Etimolodjeye[candjî]

Tayon-bodje latén « laxare » (k' a dné ossu des mots walons come leyî, laxhe, rilaye, rilaxhe, rilaxhådes, rilai); çou ki dene on mot avou l’ cawete di codjowaedje «  ».

Prononçaedje[candjî]

Viebe[candjî]

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) låtche
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) låtchîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) låtchans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) låtchnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) låtchrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) låtchive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) låtche
pårt. erirece (dj’ a, vos av) låtchî
Ôtes codjowaedjes come waitî

låtchî

  1. (v. å coplemint) :
    1. leyî ndaler ene biesse k' esteut elaxheye, ene djin k' esteut resserêye, ritnowe di foice.
      • Vos låtchroz les poyes, da, enute, ca i n' a nén djalé.
      • On n' pleut nén låtchî les tchéns a cåze di l' araedje.
      • Li tchén atrapa l' singlé pa l' oraye et s' nel låtcha-t i nén Motî Forir (fråze rifondowe).
      • C' esteut e 1945, après k' il åyénxhe yeu låtchî tos les prijhnîs.
      • Cwand les pépés l' ont låtchî, ç' a stî cwand l' cok a tchanté å matén G. Lucy (fråze rifondowe).
      • Mårloye... 21 do moes d' may 1944: les zinks des Inglès låtchnut ene rafale so on trén Almand (Jacques Dupuis).
    2. leyî ndaler åk ki n' pleut nén bodjî, k' esteut tnou, copurade ene aiwe.
      • (ås gueyes) t' as låtchî l' bole bén trop timpe !
      • On n' åreut pus seu låtchî l' aiwe so l' molén.
      • Dji va disfé l' astantche po låtchî les aiwes Motî del Lovire (fråze rifondowe).
      • Låtchîz l' bire, on-z a soe (J. Waslet).
      F. lâcher, larguer, laisser couler.
      låtchî l' aiwe u : låtchî les aiwes u : ses aiwes u : ene vexheye : pixhî.
      låtchî les aiwes : (mot d' acleveu) fé les aiwes des bouyetes, tot djåzant d' ene vatche ki vele.
      låtchî foû d' ses mwins : leyî schiper foû d' ses mwins.
      F. lâcher, laisser tomber.
    3. disserer ene sacwè k' esteut splinké.
      • I fåt låtchî l' coirdadje: l' air est trop foite.
      • Låtche on pô ç' coide la, va, elle est trop tinkieye (Goffinet).
      • Dji låtche si coirset po k' ele respire a si åjhe (F. Quinaux).
      F. relâcher, détendre.
      låtchî on boton, låtchî on crin al cingue : disbotner li marone, li blouke del cingue, li djilet, po poleur magnî pus a si åjhe.
      F. se déboutonner.
      låtchîz l' coide: el pourcea stronne : dijhêye.
      låtchî ses fesses : vessî.
      F. péter.
      • Mins cwand dj' vos voe tertotes Påles come do blanc stofé Et ki dins l' nombe, end a Ki låtchnut leus fesses (F. Quinaux).
    4. evoyî.
      • L' oraedje va passer I nos a låtchî L' laide passe ! (A. Xhignesse).
      F. envoyer, émettre.
    5. èn nén saveur ritni.
      • Gn è k' lu bwargnasse du mon Djène pou-z a låtchî des parèyes J. Calozet (fråze rifondowe).
      F. émettre, laisser échapper.
      låtchî l' ocåzion : èn nén saveur profiter d' ene ocåzion.
      F. rater, manquer.
      låtchî ene vesse u : endè låtchî ene : vessî.
      F. péter.
      låtchî on mot u : låtchî ene parole di trop : dire ene sacwè k' on n' åreut nén dvou.
      F. parler, dire des indiscrétions.
      I nd a co låtchî ene : il a co dit ene biestreye, il a co raconté ene cråsse coye.
    6. èn nén låtchî on mot : èn nén moti (èn rén dire).
      F. se taire.
    7. låtchî ene crake : conter ene couyonåde.
      F. raconter une blague.
    8. èn pus cåzer a (ene sakî),
      • O ! låtche mu !
      rl a: leyî° e påye.
      F. laisser tranquille.
    9. èn pus voleur aler avou (ene sakî), li cwiter, li trayi, l' abandner.
      • Lacobén k' il aveut låtchî les Recsisses djusse divant.
      rl a: låtcheu.
      F. lâcher, abandonner, quitter, prendre ses distances envers.
    10. arester (èn ovraedje).
      • Cist ovraedje la presse, i nel fåt nén låtchî.
      F. arrêter, abandonner.
    11. låtchî di : arester di.
      • Li tins ni låtche måy di nos assaetchî (R. Viroux).
      rl a: djoker, sitater, arester.
      F. arrêter de, cesser de.
  2. (v. sins coplemint) :
    1. (mot d' acleveu) :
      a) leyî ndaler les vatches e pasteure, cwand ont yeu stî modowes. F. délier les vaches pour les conduire aux champs.
      b) mete les vatches ås tchamps pol prumî côp après l' ivier.
      • On låtchive al rexhowe di l' ivier, diviè l' 15 d' avri.
      • Waite on pô, vo nos la l' cwénze di may et dji n' avans nén co låtchî.
      F. mettre le bétail en prairie.
    2. evoyî des emissions radio u tévé, evnd.
      • Gn a on posse a San Sebastian ki låtche tote li djournêye e basse.
      F. émettre.
    3. arester d' bouter.
      • Dj' a låtchî po m' ripoizer.
      • Dji låtche, tot rawårdant ene nouve tchinne (J. Wisimus).
      • Les tribunås låtchèt tins des condjîs.
      F. faire une pause, chômer.
      èn nén låtchî : èn nén arester, èn si nén djoker.
      • I n' låtche nén d' ploure.
      • Tot do long do djoû, li tcheriåjhe ni låtchive måy (J.P. Dumont).
      F. ne pas cesser.
    4. èn pus tant foircî, dins on match, èn ovraedje.
      F. relâcher son effort, se relâcher.
      èn låtchîz nén po *** : dijhêye po ecoraedjî ene ekipe.
    5. s' arester (di bate, tot djåzant do cour, di fé des biestreyes, tot djåzant d' arnåjhes djonnes, evnd).
      • Si cour a låtchî.
      Si vos n' låtchîz nén, dji vs evoyrè brider les gades : paroles di mançaedje a des efants (avou ene clignete, ca on n' bride nén les gades).
    6. fé ndaler a l' ouxh (a seles).
      rl a: resserer|.
      F. purger, être laxatif.
    7. si distinkyî.
      • Li coide al bouwêye låtche: el fårè rtinkyî (J. Wisimus).
      • Mes aburtales kimincèt-st a låtchî.
      F. se relâcher, se détendre.
    8. èn si pus saveur ritni.
      F. lâcher prise.
      Sitrindans nos bén; nos n' låtchrans nén : djeu d' mot inte li sinse di "låtchî" = "distinkyî" (li contråve di strinde), et "låtchî" = "ni s' pus saveur ritni".
    9. èn pus saveur wårder ene pôzucion, ene mwaisse-idêye.
      F. céder.
    10. èn pus tni.
      • C' est ene cartoche k' a låtchî.
      rl a: scheter, sicoter.
    11. esse sins nolu, tot djåzant d' ene plaece.
      • Les bounès plaeces ni låtchèt nén lontins (J. Wisimus).
      F. être vacant(e).
    12. manker, divni råle, tot djåzant d' ovraedje.
      • L' ovraedje kimince a låtchî (J. Wisimus).
      F. manquer, faire défaut.
  3. v. sins djin s' arester d' ploure.
    • I shonne k' i låtche.
  4. (viebe å prono) : Miniauge.gifLoukîz a : « si låtchî ». :
    1. si leyî aler, si mete (a).
      • Dji m' a låtchî a rire.
    2. si purdjî.
      • Li tchvå s' a låtchî, c' est l' bon.
      F. se purger.
    3. (mot d’ houyeu) tchôkî, si leyî aler, tot djåzant des teréns dins ene houyire.
      • Les teréns s' låtchèt, i hossèt (ramexhné pa J. Haust).

Ratourneures[candjî]

  1. låtchî les biesses : disloyî les vatches po lzès moenner ås waides.
  2. låtchî les colons : fé rexhe des pidjons voyaedjeus, al plaece ki l' coûsse eviè leus colebîs va cmincî.
  3. Binle, di-st ile la gade; cwesk' i t' fåt, di-st i l' bèrå; dj' vôro bin låtchî, di-st i l' berdjî; il est bin trop matin, di-st i lu ptit tchin : Rime-rame d' efant
  4. sins låtchî
  5. dji låtche mi cok, reclô tes poyes
  6. i n' fåt nén låtchî on boigne po rprinde èn aveule : i n' fåt nén vinde ene sacwè po ratchter åk ki våt co moens; i n' fåt nén vinde si tchvå po ene borike; i n' fåt nén candjî d' feme (d' ome) po ndè rprinde ene pus mwaijhe (on pus fayé).

Parintaedje[candjî]

Ortografeyes[candjî]

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :
Ôtes ortografeyes (avou des sourdants nén rkinoxhous) :
Li mot n’ est nén dins : S44


Ratournaedjes[candjî]

  • F. lâcher, libérer, détacher, faire sortir, relaxer, relâcher, élargir.

Addjectif[candjî]

låtchî , eye [addj.]

  1. distinkyî (distinkieye).
    rl a: låtche.
    F. lâche, détendu(e), desseré(e).
  2. ki n' tént pus.
    • Cisse pire la est tote låtchîlåtcheye.
    F. branlant(e).

Sustantif[candjî]

låtchî o.

  1. låtchaedje e l' air (di colons, di balons).
  2. On låtchî d' balons.
    • On vént d' erçure li depeche do låtchî des pidjons a Dax Motî d’ Nivele (fråze rifondowe).
  3. manire di låtchî l' bale ås beyes.
    • Po wangnî ås gueyes, fåt aveur on bon låtchî Motî del Lovire (fråze rifondowe).

Etimolodjeye: Calcaedje riwalonijhî do F. lâcher (minme sinse).

Ortografeyes[candjî]

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :
Li mot n’ est nén dins :