hertchî

Èn årtike di Wiccionaire.

Walon (Rifondou)[candjî]

Etimolodjeye[candjî]

Tayon-bodje tîxhon « herke» (grand rustea), avou l’ cawete di codjowaedje «  » des viebes.

Prononçaedje[candjî]

Viebe[candjî]

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) hetche / hertcheye
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) hertchîz
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) hertchans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) hetchnut / hertcheynut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) hetchrè / hertcheyrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) hertchive
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) hetche / hertcheye
pårt. erirece (dj’ a, vos av) hertchî
Ôtes codjowaedjes sipepieus tåvlea

hertchî

  1. (viebe å coplemint) trinner (ene sakî, ene sacwè) al tere, tot fjhant ene foice.
    • Les adjints hertchèt l' sôlêye el pote Motî d’ Vervî (fråze rifondowe).
    • Pocwè nd a t i tant ki n' ont
      Polou hertchî sol levêye
      Li fårdea del destinêye
      Etchinné a leu talon?— Émile Wiket, "Fruzions d' cour", "Mins poqwè" (fråze rifondowe).
    • Il ont rescontré nosse hiedresse
      L' ôte feye, ki rwaitive a ses biesses.
      I vos l' ont apougnî pal tiesse
      Et s' l' ont hertchî dins ene djiniesse Jean-Charles Benoît (fråze rifondowe).
    • Cologne, Bassindje et Djhan l' Banslî !
      Vos årîz bén mî fwait do braire
      Ki l' diåle les hertchaxhe e l' infier Marian de Saint-Antoine, dins Paskeye di Djhan Såpire (fråze rifondowe et rarindjeye).
    • Pocwè don avént i hertchî des adjeyantès pires des kilometes å lon afîsse di dressî leus menirs et leus dolmens ? Jean-Pierre Dumont (fråze rifondowe).
    • Afeye, li coshet dmoréve so s' cou et s' mwaisse el diveut hertchî Jean-Pierre Dumont (fråze rifondowe).
  2. (viebe å coplemint) saetchî målåjheymint ene sacwè d' foirt pezant, ki rôle, u ki flote.
  3. (viebe å coplemint) assaetchî (ene sacwè) tot l' fijhant trinner on moumint (avou ene fortchete, on rustea).
    • Avou ene fortchete, i hertchive les deus djaenes d' oû et les gros trukes, et i spotchive ttafwait dins si assîte.
  4. (viebe å coplemint) (imådjreçmint) prinde toltins avou lu, prinde avou lu ene sacwè ki vos ehale.
    • Nos hertchans tertos nos ptitès mizeres.
    • Matante, si vos vloz do vinaigue di peme, dji vs è rmetrè on cantea :: Nonna, dji n' vou rén hertchî avou mi ! Rodolphe Dedoyard (fråze rifondowe).
  5. (v. å nén dit coplemint) (mot d’ houyeu) saetchî, u poûssî on vagonet avou del hoye u des edjåjhes, del taeye disk' al cadje pol moenner evoye.
  6. (v. sins coplemint) haetchî å rustea, u al fotche.
    • Dji n' fjha k' on sôt dissu m' rustea
      Po hertchî dins ses boyeas Jean-Charles Benoît (fråze rifondowe).
  7. (v. sins coplemint) pinde disca tere, po on mousmint.
    • Vosse rôbe hertcheye al tere.
    • Li grosse beguene poirtéve des bleuwès cotes ey on bleu dvantrin ki hertchive disca tere Joseph Houziaux (fråze rifondowe).
  8. (v. sins coplemint) trinner al tere.
    • Ké becson ! li rowe di dvant si disgonfele; li tchinne a dedja potchî djus troes côps, et dins les dischindêyes, i m' fåt leyî hertchî mes pîs al tere, paski les frins n' vont nén Yves Paquet (fråze rifondowe).
Cisse pådje u ci hagnon ci est co a scrire, u a mete d’ adrame. Si vos avoz des cnoxhances so l’ sudjet, vos l’ ploz fé vos-minme.
  1. (v. sins coplemint) aveur ene rowe ki frote, èn nén bén rôler, tot djåzant d' èn ekipaedje.
    • Vos avoz vosse rimorke ki hertcheye.
    F. frotter, freiner.
    1. trinner on djoû di dpus ki çou k' gn a dins les årmonaks, tot djåzant del viye lune (adon, li moes d' lune a 30 djoûs estô d' 29). Li lune hertcheye, les Muzulmans front co cwareme dimwin.
    2. aler d' cresse, tot djåzant d' on meur, d' ene paroeze.
    • Vosse måjhire hertcheye.
    • Ene fouwire ki hertcheye.
    rl a: clintchî, haetchî.
    F. pencher, s'incliner, devenir oblique, s'infléchir.
    1. (ås måyes) bodjî ene miete foû di plaece, et k' on n' pout nén, divant d' djouwer (po esse pus près, u po distourner ene aroke).
    F. se déplacer.
    1. hawter.
    • On hertchive come çoula, royon après royon, sorlon les manires des sårteus. Serge Fontaine (fråze rifondowe).
    On dit eto: crocter.
    F. houer, labourer, gratter le sol, scarifier, herser.
  2. (viebe å prono) : Loukîz a : « si hertchî ».
    1. si trinner.
    • Ni leyîz nén li ptit s' hertchî al tere.
    • Gn aveut des plaeces k' i s' divént hertchî so leu vinte télmint k' el passaedje divneut stroet. Anatole Marchal (fråze rifondowe).
    F. ramper, se traîner.
    1. ariver målåjheymint.
    • Les rinnes kimincént pa rlever l' tiesse foû des sankes, pu ele sitindént leus grandès pates po s' hertchî å boird di l' aiwe. Georges Pècheur (fråze rifondowe).
    • Li vî ome tot moussant dins li ptite oto: on va waitî di s' hertchî ladvins.
    F. se hisser.

Ratourneures[candjî]

  1. hertchî ses pîs : trinner ses pîs, tot rotant (télfeye po-z aler tot doûçmint, esprès).
    • Il esteut måvlé et, come Lorint esteut dvant lu, i s' leya aler et hertcha ses grands pîs bin lon padrî. Albert Lenfant (fråze rifondowe).
    F. traîner les pieds..
  2. hertchî a råye-cou : trinner (ene sakî) so s' dirî.
    • I l' aveut prin pås deus pîs et i l' aveut hertchî a råye-cou dins les sticots d' djinesses.
  3. hertchî on bwès°. :
  4. hertchî ene berlinne : saetchî on vagonet al mwin, el hoyire.
  5. hertchî a s' cou : aveur toltins drî lu (des sakîs, des sacwès k' on freut bén sins.
    • I hertcheye tos costés ses efants a s' cou.
    • Come les ôtes, dji hertcheye a m' cou on vî mehin k' on lome li lwè do talion, ki mes niers ravikèt a fwait ki m' cervea el pîtlêye. René Brialmont (fråze rifondowe).
  6. hertchî al voenne : saetchî evoye li hoye.
  7. hertchî al pire : saetchî les pires evoye.
  8. hertchî al berlinne, å batch, å gayot : a l' asulon del sôre d' indjén po tcheryî.
  9. aveur ene djambe ki hertcheye : xhaler ene miete.
    On dit eto: haetchî l' djambe.
  10. aveur on bwès° ki hertcheye foû di s' faxhene. :

Parintaedje[candjî]

Sinonimeye[candjî]

Ortografeyes[candjî]

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

Ratournaedjes[candjî]

trinner (ene sacwè) al tere (v. å complemint)
haetchî ene pezante sacwè
saetchî tot ripant
awè tofer avou lu ene ehalante sacwè
haetchî u tchôkî ene berlinne dins ene houyire
haetchî å restea
pinde foirt bas, po on mousmint
trinner al tere (v. sins complemint)