Aller au contenu

toumer

Èn årtike di Wiccionaire.

Walon (Rifondou)[candjî]

Etimolodjeye[candjî]

Tayon-bodje vî francike « tûmon* » fé des "couperous", adon racuzinåve avou l' vî lingaedje d’ oyi « tumer ».

Prononçaedje[candjî]

Viebe[candjî]

Djin et tins Codjowa
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) tome
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) toumez
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) toumans
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) toumnut
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) toumrè
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) touméve
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) tome
pårt. erirece (dj’ a, vos av) toumé
Ôtes codjowaedjes come alouwer

toumer

  1. (v. sins coplemint) tchaire dal copete.
    • Onk a kî troes doets dzeu l' narene
      Esteut crexhou ene pwaire di coines,
      Ni meta k' on pô d' aiwe so s' front
      Et ses coines toumît e poujhon
      Lambert de Ryckman (fråze rifondowe).
    • Rade, il ont gripé dssus po lyi rceper ses coxhes,
      et les hepes atakèt. Li crestea si påjhûle
      si rimplixh d' on grand brut. On-z ôt croxhî les bwès
      ki s' froxhèt tot toumant so les bouxhons spatés
      Henri Simon (fråze rifondowe).
    • On djoû, li ptit tchén a hoplé sol tåve, a gordé l’ kénket k’ a toumé, et l’ petrole a prins feu Émile Pècheur (fråze rifondowe).
  2. (v. sins coplemint) si taper djus tot djåzant d' ene sacwè k' est dresseye.
    • Tote si veye, l' ome
      N' porè sovint
      Ki l' djemixhmint
      Do bodje ki tome
      Louis Lagauche, "Les belès-eures" (1928), p. 116 (fråze rifondowe).
  3. si rtrover d’ astcheyance dins.
    • I n a tofer des bounès paroles ki toumèt dvins des ptitès orayes, d’ efants ki rdjåzront motoit on djoû walon Marcel Slangen (fråze rifondowe).
  4. (v. sins coplemint) end awè a s’ tchedje.
    • Del nute, cwand toumèt do fé
      Leu faccion dvant l' Måjhon d' veye
      I s' edoirmèt so les grés
      On ls a veyou pus d' ene feye
      S' i vént a ploure ou k' i fwaiye froed
      I moussèt el coûrtigår
      I s' edoirmèt dvant l' feu
      François Barillié, divins Li camarad′ dè l'joie, 1852 (fråze rifondowe).
  5. (viebe å coplemint) (avou on pårticipe erirece) : divni.
    • L' ome ås poûssires esteut i a l' awaite padrî ene håye ? (...) Todi nd est i ki nosse capon touma-st edoirmou d' on plin côp Jean-Denys Boussart (fråze rifondowe).
  6. (v. sins coplemint) si distaetchî al tere.
    • Les coines des ciers toumèt tos ls ans mins les cenes des dins et des renes ni tcheyèt nén.
  7. (v. sins djin) ariver.
  8. (v. sins coplemint) acsure.
    • Schoûtez, mi efant,
      Si ene tote pitite crawêye pondeure,
      Vis endè fwait dedja tant vey,
      Djudjîz, å cour ki vos ctaeyîz,
      Kibén vosse fritche doet toumer deure !Martin Lejeune, "Œuvres lyriques du poète Martin Lejeune" p. 105, "L’amour atrape lu pètche" (fråze rifondowe).
  9. (viebe å coplemint) ariver tot djåzant d' on djoû, d' ene anêye.
    Ene fråze d’ egzimpe est co a radjouter.
  10. (v. sins djin) vini djus tot djåzant d' plouve, d' nivaye, d' brouweur.
    • I tome ene måle brouwene D.T.W.
  11. (v. å coplemint nén direk eployî avou li dvancete « so ») rescontrer d’ atoumance.
    • Ca l' djoû des acoirdances si dj' tome måy sol napea
      Djel towe ! Et si dj' mintixh, k' on m' rissaetche li bateme !
      Louis Lagauche, "Mayon" (1923), p. 44 (fråze rifondowe).
    • Çoula n' m' ala k' trop djusse
      Ca dj' touma, no di no
      So ene viye princesse rûsse...
      Di cint kilos ... pol moens!
      Camille Gaspard.
    • Al Nouve-veye, å dierin tournant del rote, i toumît so ene martchande di laecea ki tcheryive so SerèArthur Xhignesse (fråze rifondowe).
    • Dins les bindes d' imådjes walones, vos toumez so on vî tchenå do Cinte avou li scluze et li ptite guerite do wårdeu Lucyin Mahin.
  12. (v. å coplemint nén direk eployî avou li dvancete « e ») tourner a ene sacwè d' mwais.
  13. (v. å coplemint nén direk eployî avou li dvancete « dins », « divins ») tårdjî dvins des cayets pô ahessûles.
    • Après on cwårt d' eure, li pretcheu touma dvins des anoyantès rdites.
  14. (v. å coplemint nén direk eployî avou li dvancete « dins », « divins ») si ritrover dvins ene mwaijhe sitouwåcion.
    Ene fråze d’ egzimpe est co a radjouter.

Ratourneures[candjî]

  1. toumer djus d' pî : esse rwiné.
    • Dj' ô bén: c' est onk toumé djus d' pî Gåre li gåre cwand serè rnouri (dins "Simon li Scrinî"). F. être en faillite.
  2. pout-må a toumé e l' aiwe
  3. toumer båbe a båbe
  4. toumer a court.
    • Et si n' toumèt-ele måy a court
      Asteure k' ele si rtrovèt sol boure,
      Les båsheles
      Camille Gaspard (fråze rifondowe).
  5. toumer flåwe : påmer.
    • Epoirtêye på sdårniyon, ele touma flåwe so les tinrès yebes, les ouys drovous sol sitoelî coleur di måvlete André Gauditiaubois (fråze rifondowe).
  6. toumer malåde.
  7. toumer e pane.
  8. toumer roed bleu sot : divni amoureus.
    • C’ est èn ome bén moussî ki tome e pane avou s'-t oto, e plin mitan del tchampagne : i leve li capot et cmince a rawaitî e moteur cwand il etind ene vwès ki dit « Ça doet esse les boudjiyes ! » André Mottet (fråze rifondowe).
    • Elle aveut-st ataké a dvoircî d' si ome et vola les beas sondjes revolés et l' lursete mascråwêye; tot a l' diloujhe, elle endè touma malåde Jean-Pierre Dumont (fråze rifondowe).
  9. toumer e-n ene blesse.
  10. ça n' a nén toumé dins l' oraye d' on sourd
  11. si ça tome : si c' est insi d' astcheyance.

Parintaedje[candjî]

Mots d’ aplacaedje[candjî]

Sinonimeye[candjî]

Mots vijhéns[candjî]

Notule d’ uzaedje[candjî]

Li viebe est spårdou avå l' payis d' Lidje et l' Årdene bijhrece. On dit-st alieurs « tchaire ».

Ortografeyes[candjî]

Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :

Sipårdaedje do mot[candjî]

w. do Levant, Basse Årdene

Ratournaedjes[candjî]

vini djus Loukîz a : tchaire
ariver
tot djåzant d' plouve, di brouheure
toumer so